[hadith]وَ سُئِلَ (علیه السلام) عَنِ الْإِیمَانِ، فَقَالَ الْإِیمَانُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَی الصَّبْرِ وَ الْیَقِینِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَاد. وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَی الشَّوْقِ وَ الشَّفَقِ وَ الزُّهْد وَ التَّرَقُّب؛ فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَی الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا اسْتَهَانَ بالْمُصِیبَاتِ وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ [فِی] إِلَی الْخَیْرَاتِ. وَ الْیَقِینُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَی تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ وَ تَأَوُّلِ الْحِکْمَةِ وَ مَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ وَ سُنَّةِ الْأَوَّلِینَ؛ فَمَنْ تَبَصَّرَ فِی الْفِطْنَةِ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ وَ مَنْ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ عَرَفَ الْعِبْرَةَ وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ فَکَأَنَّمَا کَانَ فِی الْأَوَّلِینَ. وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَی غَائِصِ الْفَهْمِ وَ غَوْرِ الْعِلْمِ وَ زُهْرَةِ الْحُکْمِ وَ رَسَاخَةِ الْحِلْمِ؛ فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ [الْحِلْمِ] الْحُکْمِ وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ یُفَرِّطْ فِی أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِی النَّاس حَمِیداً. وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَی الْأَمْرِ بالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِنِ وَ شَنَآنِ الْفَاسقِینَ؛ فَمَنْ أَمَرَ بالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ نَهَی عَنِ الْمُنْکَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ [الْمُنَافِقِینَ] الْکَافِرِینَ وَ مَنْ صَدَقَ فِی الْمَوَاطِنِ قَضَی مَا عَلَیْهِ وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسقِینَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.
وَ الْکُفْرُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَی التَّعَمُّقِ وَ التَّنَازُعِ وَ الزَّیْغِ وَ الشِّقَاقِ؛ فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ یُنِبْ إِلَی الْحَقِّ وَ مَنْ کَثُرَ نِزَاعُهُ بالْجَهْلِ دَامَ عَمَاهُ عَنِ الْحَقِّ وَ مَنْ زَاغَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّیِّئَةُ وَ سَکِرَ سُکْرَ الضَّلَالَةِ وَ مَنْ شَاقَّ وَعُرَتْ عَلَیْهِ طُرُقُهُ وَ أَعْضَلَ عَلَیْهِ أَمْرُهُ وَ ضَاقَ عَلَیْهِ مَخْرَجُهُ.
وَ الشَّکُّ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَی التَّمَارِی وَ الْهَوْلِ وَ التَّرَدُّد وَ الِاسْتِسْلَامِ؛ فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَیْدَناً لَمْ یُصْبحْ لَیْلُهُ وَ مَنْ هَالَهُ مَا بَیْنَ یَدَیْهِ نَکَصَ عَلی عَقِبَیْهِ وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِی الرَّیْب وَطِئَتْهُ سَنَابکُ الشَّیَاطِینِ وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَکَةِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ هَلَکَ فِیهِمَا.
[قال الرضی [رحمه الله تعالی] و بعد هذا کلام ترکنا ذکره خوف الإطالة و الخروج عن الغرض المقصود فی هذا الکتاب].[/hadith]
الثلاثون من حکمه علیه السّلام:
[القسم الأول]:
(30) و سئل علیه السّلام عن الإیمان، فقال: الإیمان علی أربع دعائم:
علی الصّبر و الیقین و العدل و الجهاد. و الصّبر منها علی أربع شعب: علی الشّوق، و الشّفق، و الزّهد، و التّرقّب: فمن اشتاق إلی الجنّة سلا عن الشّهوات، و من أشفق من النّار اجتنب المحرّمات، و من زهد فی الدّنیا استهان بالمصیبات، و من ارتقب الموت سارع إلی الخیرات. و الیقین منها علی أربع شعب: علی تبصرة الفطنة، و تأوّل الحکمة، و موعظة العبرة، و سنّة الأوّلین: فمن تبصّر فی الفطنة تبیّنت له الحکمة، و من تبیّنت له الحکمة عرف العبرة، و من عرف العبرة فکأنّما کان فی الأوّلین. و العدل منها علی أربع شعب: علی غائص الفهم، و غور العلم، و زهرة الحکم، و رساخة الحلم، فمن فهم علم غور العلم و من علم غور العلم صدر عن شرائع الحکم، و من حلم لم یفرّط
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 48
فی أمره و عاش فی النّاس حمیدا. و الجهاد منها علی أربع شعب: علی الامر بالمعروف، و النّهی عن المنکر، و الصّدق فی المواطن، و شنئان الفاسقین، فمن أمر بالمعروف شدّ ظهور المؤمنین، و من نهی عن المنکر. رغم أنوف المنافقین، و من صدق فی المواطن قضی ما علیه و من شنیء الفاسقین و غضب للّه غضب اللَّه له و أرضاه یوم القیامة. (73877- 73678)
اللغة:
(الدّعامة) جمع دعائم: عماد البیت، (شفق) شفقا من الأمر: خاف (ترقب) انتظره، (سلا) عن الشیء: ذهل عن ذکره و هجره (الشعبة) الطائفة من الشیء (الفطنة) فطن فی الأمر و به و إلیه: أدرکه، فهمه و حذق فیه (أوّل) الکلام: فسّره و قدّره (غاص) علی المعانی: بلغ غایته القصوی، (غار) غورا: دقّق النظر فیه (رسخ) رسوخا: ثبت فی موضعه (فرّط) فی الشیء قصّر و أظهر العجز فیه (شنیء) شنئانا: أبغضه مع عداوة و سوء خلق- المنجد.
الاعراب:
علی أربع دعائم، جار و مجرور متعلّق بفعل مقدّر خبر لقوله: الإیمان علی الصبر بدل الجزء من الکلّ لأربع دعائم، فمن اشتاق إلی الجنّة شرطیّة، و جملة سلاعن الشهوات جزاؤها، الإضافة فی موعظة العبرة بیانیّة، الإضافة فی غائص الفهم من إضافة الصفة إلی الموصوف، و فی غور العلم من إضافة المصدر إلی المفعول و فی رساخة الحلم من إضافة المصدر إلی الفاعل، و فی شنئان الفاسقین من إضافة المصدر إلی المفعول، لفظة ما، فی قضی ما علیه موصولة، و جملة الظرف صلتها.
المعنی:
روی هذا الحدیث فی الاصول من الکافی فی باب صفة الإیمان بالاسناد الأوّل عن ابن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن أبی جعفر علیه السّلام- و الاسناد
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 49
الأوّل هو علیّ بن ابراهیم، عن أبیه، و محمّد بن یحیی، عن أحمد بن محمّد بن عیسی و عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن خالد جمیعا عن الحسن بن محبوب- إلخ.
قال المجلسی رحمه اللَّه فی شرحه: و هو صحیح و هو من تتمّة الخبر السابق، و هو مرویّ فی الکتب الثلاثة بتغییر نشیر إلی بعضه، قال فی النّهج: سئل علیّ علیه السّلام عن الإیمان، فقال: الإیمان علی أربع دعائم.
قال ابن المیثم: أما الایمان فاعلم أنه أراد الایمان الکامل، و ذلک له أصل و له کمالات بها یتمّ أصله، فأصله لهو التصدیق بوجود الصانع تعالی و ماله من صفات الکمال و نعوت الجلال- إلخ.
أقول: الاسلام حقیقة مرکّبة قولا و فعلا، أمّا بالنظر إلی القول فهو مرکّب من الشهادتین: التوحید و النبوّة کلمتی أشهد أن لا إله إلّا اللَّه، و أشهد أنّ محمّد رسول اللَّه، و أمّا فعلا فهو فروع الدّین المقررة فله سبعة أسهم کما فی الحدیث.
أمّا الایمان فهو حقیقة بسیطة و عقیدة جازمة قلبیّة و نور یتشعشع من باطن الانسان و ینبسط علی مشاعره و أعضائه، فله قوّة و ضعف و یعتبر له بهذا النظر درجات اشیر إلی أنها عشر درجات فی بعض الأخبار.
ففی الکافی عن عبد العزیز القراطیسی قال: قال لی أبو عبد اللَّه علیه السّلام: یا عبد العزیز الإیمان عشر درجات بمنزلة السّلّم یصعد منه مرقاة بعد مرقاة فلا یقولنّ صاحب الواحدة لصاحب الاثنین: لست علی شیء حتی ینتهی إلی العاشرة فلا تسقط من هو دونک فیسقطک من هو فوقک و إذا رأیت من هو أسفل منک بدرجة فارفعه الیک برفق و لا تحملن علیه ما لا یطیق فتکسّره فانّ من کسّر مؤمنا فعلیه جبره.
و ما ذکره علیه السّلام فی هذا الحدیث من الدعائم و الشعب فهی باعتبار مبادیه و آثاره و بسطه علی المشاعر الانسانیة و وجدان الانسان و أخلاقه، و بتعبیر آخر فسّر علیه السّلام فی هذا الکلام الایمان من وجهته الأخلاقیة و العلمیة و وصفه توصیفا بلیغا.
و الظّاهر أنّ السؤال لیس ما هو الایمان؟ بل کیف الإیمان؟ أو علی ما هو
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 50
الایمان؟ فأجاب علیه السّلام بأنّ الایمان علی أربع دعائم، و ظاهره أنّ إقامة هذه الدعائم الأربعة شرط وجود الایمان، و لا یمکن اقامته علی ثلاثة منها أو اثنتین منها، و قوّة الایمان و ضعفه یقاس بقوّة هذه الدعائم و ضعفها، لا بتمامها و نقصانها.
فأوّل الدعائم الصبر، و هو المقاومة تجاه المکاره و تحمّل المشاق لنیل المقاصد و یبدأ من الاشتیاق نحو المقصد الأعلی، و الاشتیاق یتضمّن فراق المحبوب و یستلزم تحمّل ألم وجدة ربما یصل إلی مقام العشق و الوله، فلا بدّ من الصّبر دون ذلک و أمّا الخوف و الزهد و الترقب الّذی فسّره بانتظار الموت و التهیّأ له فالام کلّها.
و فسّر الصبر فی الاشتیاق بأنّ الشوق إلی الجنّة و هو المقصد المتعارف لأهل الایمان ملازم لمفارقة کلّ الشهوات المادّیة و الطبیعیة و مزاولة الریاضات، فیحتاج إلی صبر ثابت و أکید فهو أشدّ ألما من الخوف و الاشفاق الّذی یلازم اجتناب المحرّمات فحسب، لأنه لیس کلّ محرّم من الشهوات، کما أنّ کلّ الشهوات لیست من المحرّمات.
فالصّبر هو ما یعبّر عنه فی لسان أرباب الحکمة بالعفّة و اعتبروها أحد الأرکان الأربعة لاستکمال النّفس و هی: الحکمة، و العفّة، و الشّجاعة، و العدالة و فسّروا العدالة بأنها الامساک عن الشره فی فنون الشهوات المحسوسة و عدم الانقیاد للشهوة و قهرها و تصریفها بحسب الرأی الصحیح و مقتضی الحکمة المذکورة، فالعفّة عند الحکماء صورة حاصلة للنفس الانسانیة بتعدیل القوّة الشهویة و تقییدها بما حکم به العقل الصحیح و قرّره الشرع الصریح، و لکنّ الصبر علی ما فسّره علیه السّلام بین شعبه أعمّ و أتمّ ممّا ذکره الحکماء فی هذا المقام.
و أمّا الیقین الّذی هو الحکمة المتعالیة النظریة عند الفلاسفة، فیحتاج إلی فطنة بصیرة و نظر ثاقب فی العواقب یخرق حجاب المادّة و ینفذ إلی ما وراء العالم المحسوس المحدود، و وجدان تیقّظ یتأثر من الامور و دراسة لأحوال الامم السالفة الناجیة منها و الهالکة، و هذه کلّها دروس القیت فی ضمن آیات القرآن الکریمة.
و قد رتّب علیه السّلام هذه الامور و جعلها درجات متتالیة یصعد السالک فیها من
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 51
درجة إلی درجة علیا، فمهما لم یتحصّل للانسان فطنة بصیرة وقّادة لا یتبیّن له الحکمة و لا یقدر أن یقدر الموازین الصحیحة للحقائق و الدلالة علی حصول هذه الدرجة هو العبرة و التأثر عن أحوال الماضین، فقوّة الایمان و ضعفه یدور مدار قوّة العقل و ضعفه، فقد ورد فی باب العقل و الجهل أخبار کثیرة فی ذلک نذکر شطرا منها:
1- سیف بن عمیرة عن إسحاق بن عمار قال: قال أبو عبد اللَّه علیه السّلام: من کان عاقلا کان له دین، و من کان له دین دخل الجنّة.
2- عن محمّد بن سلیمان الدیلمی، عن أبیه قال: قلت لأبی عبد اللَّه علیه السّلام:
فلان من عبادته و دینه و فضله کذا، فقال: کیف عقله؟ قلت: لا أدری، فقال: إنّ الثواب علی قدر العقل، إنّ رجلا من بنی إسرائیل کان یعبد اللَّه فی جزیرة من جزائر البحر خضراء نضرة کثیرة الشجر ظاهرة الماء، و أنّ ملکا من الملائکة مرّ به فقال: یا ربّ أرنی ثواب عبدک هذا، فأراه اللَّه ذلک فاستقلّه الملک، فأوحی اللَّه إلیه أن اصحبه، فأتاه الملک فی صورة إنسیّ فقال له: من أنت؟ قال: أنا رجل عابد بلغنی مکانک و عبادتک فی هذا المکان فأتیتک لأعبد اللَّه معک، فکان معه یومه ذلک فلما أصبح قال له الملک: إنّ مکانک لنزه و ما یصلح إلّا للعبادة، فقال له العابد:
لمکاننا هذا عیب، فقال له: و ما هو؟ قال: لیس لربنا بهیمة فلو کان له حمار لرعیناه فی هذا الموضع فانّ هذا الحشیش یضیع، فقال له الملک: لیس لربک حمار، فقال: لو کان له حمار ما کان یضیع مثل هذا الحشیش، فأوحی اللَّه إلی الملک إنما اثیبه علی قدر عقله.
کما أنّ العدل یحتاج إلی فهم القوانین الصحیحة و الاحاطة بحقائقها مقرونا بحسن إجرائها و الدّفة فی تطبیقها علی مواردها، فلا بدّ من فهم غوّاص و علم غوار للحقائق و احکام قضائیة زاهرة صریحة، و حلم ثابت فی مقام إجرائها بین الخلیقة، و قد أشار علیه السّلام إلی شخصیة قاض عادل و حاکم ربانیّ بأنه لا یقصّر فی اموره و یعیش بین النّاس محمود الخصائل و الفضائل، و نذکر هنا أخبارا فی القاضی و القضاء:
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 52
1- روی فی الکافی فی کتاب القضاء فی باب أنّ الحکومة إنما هی للامام عن سلیمان بن خالد، عن أبی عبد اللَّه علیه السّلام قال: اتّقوا الحکومة فانّ الحکومة إنما هی للامام العالم بالقضاء العادل فی المسلمین لنبیّ أو وصیّ نبیّ.
2- عن أبی عبد اللَّه علیه السّلام قال: قال أمیر المؤمنین علیه السّلام لشریح: یا شریح قد جلست مجلسا لا یجلسه إلّا نبیّ أو وصیّ نبیّ أو شقیّ.
3- عن سعید بن أبی خضیب البجلی قال: کنت مع ابن أبی لیلی مزامله حتّی جئنا إلی المدینة فبینا نحن فی مسجد الرسول صلّی اللَّه علیه و آله إذ دخل جعفر بن محمّد فقلت لابن أبی لیلی: تقوم بنا إلیه، قال: و ما نصنع عنده؟ فقلت: نسائله و نحدّثه، فقال: قم، فقمنا إلیه فسائلنی عن نفسی و أهلی ثمّ قال: من هذا معک؟
فقلت: ابن أبی لیلی قاضی المسلمین، فقال: أنت ابن أبی لیلی قاضی المسلمین؟
فقال: نعم قال: تأخذ مال هذا فتعطیه هذا و تقتل و تفرّق بین المرء و زوجه لا تخاف فی ذلک أحدا؟ قال: نعم، قال علیه السّلام: فبأیّ شیء تقضی؟ قال: بما بلغنی عن رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله و عن علیّ و عن أبی بکر و عمر، قال: فبلغک من رسول اللَّه أنه قال إنّ علیّا أقضاکم؟ قال: نعم، قال: فکیف تقضی بغیر قضاء علیّ و قد بلغک هذا؟!- إلخ.
و الرکن الرابع للایمان الجهاد، فلا بدّ للمؤمن أن یکون دائما مشمّر الذّیل یجاهد فی سبیل الحقّ و یکافح الجاهلین و المعاندین یأمر بالمعروف و ینهی عن المنکر و یصدق فی المعارک و میادین النضال و المبارزة القائمة بین فئتی الحقّ و الباطل فی کلّ حال، و یحتاج المبارزة و النضال إلی وجدان حقّانیّ یبغض المنافق و الفاسق فیقدر المؤمن أن یکافحه و یقوم فی وجهه و یقاتله و یستأصله، فمن لم یبغض الباطل و یشنئه لا یقدر علی دفعه بما یقتضیه الحال، فالأمر بالمعروف یقوی جامعة أهل الایمان، کما أنّ النهی عن المنکر یهزم فئة الأعداء المنافقین الّذین هم أشدّ نکایة علی أهل الایمان من الکفّار المحاربین علنا فی المیدان.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 53
و نذکر هنا قصّة من صور الصدق فی المواطن و المقاومة علی وجه الباطل من الشرح لابن أبی الحدید و نترجمها فی ذیل التّرجمة فانها مفیدة جدا، قال الشارح المعتزلی فی الجزء «18 ص 144»:
و روی ابن قتیبة فی کتاب «عیون الأخبار» قال: بینما المنصور یطوف لیلا بالبیت سمع قائلا یقول: اللّهم إلیک أشکو ظهور البغی و الفساد و ما یحول بین الحق و أهله من الطمع، فخرج المنصور فجلس ناحیة من المسجد، و أرسل إلی الرّجل رسولا یدعوه، فصلّی رکعتین، و استلم الرکن، و أقبل علی المنصور و سلّم علیه بالخلافة، فقال المنصور: ما الّذی سمعتک تقوله من ظهور البغی و الفساد فی الأرض و ما یحول بین الحقّ و أهله من الطمع؟ فو اللَّه لقد حشوت مسامعی ما أرمضنی، فقال یا أمیر المؤمنین إن أمنتنی علی نفسی أنبأتک بالامور من اصولها، و إلّا احتجزت منک، و اقتصرت علی نفسی فلی فیها مشاغل، قال: أنت آمن علی نفسک فقل فقال: إنّ الّذی دخله الطمع حتّی حال بینه و بین إصلاح ما ظهر من البغی و الفساد لأنت، قال: ویحک، و کیف یدخلنی الطمع و الصفراء و البیضاء فی قبضتی و الحلو و الحامض عندی، قال: و دخل أحد من الطمع ما دخلک إذ اللَّه عزّ و جلّ استرعاک المسلمین و أموالهم، فأغفلت امورهم، و اهتممت بجمع أموالهم، و جعلت بینک و بینهم حجبا من الجصّ و الاجر، و أبوابا من الحدید، و حجبة مع السّلاح، ثمّ سجنت نفسک فیها منهم، و بعثت عمّا لک فی جبایة الأموال و جمعها، و قویتهم بالسّلاح و الرجال و الکراع، و أمرت بأن لا یدخل علیک إلّا فلان و فلان، نفر سمیتهم، و لم تأمر بایصال المظلوم و الملهوف، و لا الجائع و الفقیر، و لا الضّعیف و العاری، و لا أحد ممن له فی هذا المال حقّ، فما زال هؤلاء النفر الّذین استخلصتهم لنفسک و آثرتهم علی رعیتک و أمرت أن لا یحجبوا عنک یحبون الأموال و یجمعونها و یحجبونها و قالوا: هذا رجل قد خان اللَّه، فما لنا لا نخونه، و قد سخرنا فائتمروا علی أن لا یصل إلیک من أخبار النّاس شیء إلّا ما أرادوا، و لا یخرج لک عامل فیخالف أمرهم إلّا بغّضوه عندک و بغوه الغوائل، حتّی تسقط منزلته و یصغر قدره، فلمّا
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 54
انتشر ذلک عنک و عنهم أعظمهم النّاس و هابوهم و کان أوّل من صانعهم عمّا لک بالهدایا و الأموال لیقووا بها علی ظلم رعیتک، ثمّ فعل ذلک ذو و القدرة و الثروة من رعیتک لینالوا ظلم من دونهم، فامتلأت بلاد اللَّه بالطمع بغیا و فسادا و صار هؤلاء القوم شرکاؤک فی سلطنتک و أنت غافل، فان جاء متظلّم حیل بینه و بین دخول دارک، و إن أراد رفع قصة إلیک عند ظهورک وجدک و قد نهیت عن ذلک، و وقفت للنّاس رجلا ینظر فی مظالمهم، فان جاءک المتظلم إلیه أرسلوا إلی صاحب المظالم أن لا یرفع إلیک قصّته، و لا یکشف لک حاله، فیجیبهم خوفا منک، فلا یزال المظلوم یختلف نحوه، و یلوذ به، و یستغیث إلیه و هو یدفعه، و یعتلّ علیه، و إذا اجهد و احرج و ظهرت أنت لبعض شأنک صرخ بین یدیک، فیضرب ضربا مبرحا لیکون نکالا لغیره و أنت تنظر و لا تنکر، فما بقاء الاسلام علی هذا.
فقد کنت أیام شبیبتی اسافر إلی الصّین، فقدمتها مرّة و قد اصیب ملکها بسمعه، فبکی بکاء شدیدا، فحداه جلساؤه علی الصبر، فقال: أما أنی لست أبکی علی البلیة النازلة، و لکن أبی للمظلوم بالباب یصرخ فلا أسمع صوته، ثمّ قال:
أما إذ ذهب سمعی فانّ بصری لم یذهب، نادوا فی النّاس أن لا یلبس ثوبا أحمر إلّا مظلوم، ثمّ کان یرکب الفیل طرفی نهاره ینظر هل یری مظلوما.
فهذا مشرک باللّه غلبت رأفته بالمشرکین علی شحّ نفسه، و أنت مؤمن باللّه من أهل بیت نبیّه لا تغلبک رأفتک بالمسلمین علی شحّ نفسک، فان کنت إنما تجمع المال لولدک فقد أراک اللَّه تعالی عبرا فی الطّفل یسقط من بطن امّه ما له علی الأرض مال، و ما من مال یومئذ إلّا و دونه ید شحیحة تحویه، فلا یزال اللَّه یلطف بذلک الطفل حتّی تعظم رغبة النّاس إلیه، لست بالّذی تعطی، و لکنّ اللَّه یعطی من یشاء ما یشاء.
و اذ قلت: إنّما أجمع المال لتشیید السلطان، فقد أراک اللَّه عبرا فی بنی امیّة ما أغنی عنهم ما جمعوا من الذّهب و الفضة و أعدّوا من الرّجال و السّلاح و الکراع حین أراد اللَّه بهم ما أراد.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 55
و إن قلت: أجمع المال لطلب غایة هی أجسم من الغایة الّتی أنا فیها، فو اللَّه ما فوق ما أنت فیه إلّا منزلة لا تدرک إلّا بخلاف ما أنت علیه، انظر هل تعاقب من عصاک بأشدّ من القتل؟ قال: لا، قال: فانّ الملک الّذی خولک ما خولک لا یعاقب من عصاه بالقتل، بل بالخلود فی العذاب الألیم، و قد رأی ما قد عقدت علیه قلبک و عملته جوارحک، و نظر إلیه بصرک، و اجترحته یداک، و مشت إلیه رجلاک، و انظر هل یغنی عنک ما شححت علیه من أمر الدّنیا إذا انتزعه من یدک و دعاک إلی الحساب علی ما منحک.
فبکی المنصور، و قال: لیتنی لم اخلق، ویحک! فکیف احتال لنفسی؟ فقال:
إنّ للنّاس أعلاما یفزعون إلیهم فی دینهم، و یرضون بقولهم، فاجعلهم بطانتک یرشدونک، و شاورهم فی أمرک یسدّدوک قال: قد بعثت إلیهم فهربوا، قال: نعم خافوا أن تحملهم علی طریقک، و لکن افتح بابک، و سهل حجابک، و انظر المظلوم و اقمع الظالم، خذ الفیء و الصدقات ممّا حلّ و طاب، و اقسمه بالحقّ و العدل علی أهله، و أنا الضامن عنهم أن یأتوک و یسعدوک علی صلاح الامّة.
و جاء المؤذّنون فسلّموا علیه و نادوا بالصّلاة، فقام و صلّی و عاد إلی مجلسه فطلب الرّجل فلم یوجد.
الترجمة:
سؤال شد علی علیه السّلام از ایمان، در پاسخ فرمود: ایمان بر چهار پایه استوار است: بر صبر، و یقین، و عدالت، و جهاد.
و از آن جمله صبر بر چهار شعبه است: بر اشتیاق، و بیم، و زهد، و مراقبت هر کس مشتاق بهشت است از همه شهوات بدور است، و هر کس از دوزخ بهراسد از همه محرّمات بر کنار است، و هر کسی در دنیا زهد ورزد از هیچ مصیبت نلرزد و هر کسی مراقب مرگ است بهر کار خیری بشتابد.
و از آن جمله یقین بر چهار شعبه است: بر بینائی هوش، و عاقبت سنجی درست و پندآموزی از عبرت، و توجّه بروش گذشتگان، هر که هوش بینا دارد عاقبت
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 56
سنجی او روشن است، و هر کس بدرستی عاقبت را سنجیده عبرت آموخته، و هر که عبرت آموخته گویا با گذشتگان بوده و تجربه اندوخته.
عدالت از آن جمله بر چهار شعبه است: فهم رسا، و دانش مو شکاف و عمیق و حکم شکوفان و درست، و حلم ثابت و پابرجا، هر که فهم دارد دانش مو شکاف بدست آرد، و هر که دانش مو شکاف بدست آرد از سرچشمه أحکام درست سرشار باشد و هر کس حلم ورزد در کار خود کوتاهی نکند، در میان مردم ستوده زندگی کند.
جهاد را چهار شعبه است: أمر بمعروف، نهی از منکر، صدق و وفا در میدانهای مبارزه و نبرد، و بد داشتن مردمان فاسق و فاسد، هر که أمر بمعروف کند پشت مؤمنان را نیرومند ساخته، و هر کس بنهی از منکر بپردازد بینی منافقان را بخاک مالیده، و هر کس در میدان مبارزه براه صدق و وفا رود هر چه بر عهده او است انجام داده، و هر کس فاسقان را بد دارد و برای خدا خشم آرد خدا برای او خشم آرد و روز قیامت او را خوشنود سازد.
از علی شد سؤال از ایمان گفت بر چار پایه باشد آن
صبر باشد یقین و عدل و جهاد صبر را چار شعبه گشت عماد
شوق و اشفاق و زهد و خودپائی که بیارد بمرد بینائی
هر که شوق بهشتش اندر سر باید از شهوتش برید نظر
هر که از نار بیم جان دارد دست از هر حرام بردارد
هر که را زهد می شود پیشه از مصائب ندارد اندیشه
هر که در انتظار مرگ بود او شتابان بکار خیر رود
شد یقین را چهار شعبه ستون هوشمندی و حکمتی موزون
پند عبرت مدار رسم کهن که بیاموزدش هزاران فن
هر که باهوش و تیزبین گردد حکمت روشنش قرین گردد
هر که با عبرت گرفت و پند گزید وضع پیشینیان بخوبی دید
عدل بر چار شعبه شد ستوار فهم غواص و دانش غوار
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 57
گل احکام و حلم پابرجا که معطر شود از آن دلها
هر که فهمد بغور علم رسد و ز تک علم حکم شرع برد
شخص با حلم کی کند تقصیر بین مردم بزندگی است بصیر
چار شعبه جهاد را پایه است امر معروف و نهی ناشایست
مردی اندر برابر دشمن کینه جوئی ز فاسقان زمن
هر که را شیوه امر بمعروف پشت مؤمن قوی کند بوقوف
هر که را نهی منکر است شعار هر منافق از و بخاک دمار
هر که مردی کند بگاه نبرد هر چه بر عهده دارد ایفاء کرد
هر که با فاسقان بود دشمن خشم کرد است در ره ذو المنّ
خشم گیرد خدا بدشمن او در قیامت از او شود دلجو
ترجمة القصة:
ابن قتیبه در کتاب عیون الاخبارش چنین آورده گوید:
منصور شبی در طواف خانه کعبه بود گوینده ئی را شنید که چنین می نالید: بار خدایا بدرگاه تو شکایت آرم از ظهور ستم و تباهی و از طمعی که میان مردم و حق سایه افکنده، منصور از طوافگاه بدر آمد و در گوشه ای از مسجد بنشست و بدنبال آن مرد فرستاد و او را بار داد، آن مرد دوگانه بپرداخت و پس از استلام حجر نزد وی شتافت و سلام خلافت را تسلیم کرد.
منصور بدو گفت: این فریاد که از ظهور ستم و بیدادت از تو بگوشم رسید چه بود؟ و مقصودت از طمع کار حائل میان مردم و حق که بود؟ بخدا هر چه گوش دادم از درد و ألم بیاگندی، گفت: یا أمیر المؤمنین اگر بر جانم أمان بخشی از ریشه هر کارت آگاه سازم و گرنه از اظهار حقیقت دریغ نمایم و خود را نگهدارم که با خود کارها دارم، منصور گفت: جان تو در امانست هر چه داری بگو، در پاسخ گفت:
آنکه طمعش میان مردم و حق حائل است و از اصلاح ستم و تباهی مانع، خودت هستی، منصور گفت: وای بر تو چگونه طمع بمن در آید که همه سیم و زر جهان
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 58
در دست دارم، و هر ترش و شیرینم فراهم است؟ در پاسخ گفت: هیچ کس را چون تو طمع در نگرفته، خداوند عزّ و جلّ تو را سرپرست جان و مال مسلمانان ساخته، و تو از کارهای آنان بغفلت اندری، و بچپاول اموالشان چیره و خودسر، در این میان پرده ها از گچ و آجر بر آوردی، و درهای آهنین بر آنها نهادی، و دربانان مسلح بر گماشتی و خویش را در درون آن زندانی ساختی و کارمندانت را بگرد آوردن اموال و انباشتن آن گسیل نمودی، و با اسلحه و دژبانان وسائل نقلیه نیرومندشان ساختی، و دستور دادی جز فلان و فلان که نامبرده ای به حضورت نرسند و از پذیرش ستم دیده و درمانده و گرسنه و درویش و ضعیف و برهنه دریغ داری، و اینان که حق در بیت المال دارند دور نگه داشتی.
همیشه آن چند نفر مخصوصانت که از همه رعیت برگزیده داشتی و حجاب از پیش آنان برداشتی، أموال را بگیرند و گرد کنند و انباشته و پس انداز خویش سازند.
گویند: این مرد خود بخدا خائن است چرا ما بدو خیانت نکنیم با این که مسخر او شدیم، اینان میان خود سازش کردند نگزارند وضع مردم و أحوال آنان بتو گوش زد شود مگر آنچه را بخواهند و بسود خود دانند، و هر کارگزاری از درت برآید و با آنان مخالفت آغازد او را پیش تو مبغوض سازند و از در برانند و برای او پرونده بسازند تا از نظر بیفتد و خوار گردد، چون این وضع میان تو و آنان گوشزد همگان شده مردم آنان را بزرگ شمارند و از آنها بهراسند و نخستین دسته ای که که سازش با آنها بشتابند کارگزاران تو باشند که بدانها هدیه برند و رشوه دهند تا دست ستمشان بر سر رعایا باز باشد، و سپس مردم با نفوذ و ثروتمند از طبقه رعیت با آنها سازش کنند تا بر دیگران ستم نمایند و سراسر بلاد خدا پر از طمع و ستم و تباهی شود، این چند نفر با تو شریک سلطنت شده و تو در غفلت اندری اگر دادخواهی بدرگاه آید نگذارند بر تو در آید، اگر خواهد هنگام خروج از خانه ات بتو شکایت برد مانع گماشتی ببهانه ای که برای مردم بازرس مظالم مقرر داشتی، و چون متظلمی آید هم آنان ببازرسی مظالم فرستند که
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 59
بشکایت او گوش ندهد و عرض حالش را بتو نرساند و بازرس از بیم آنان و ترس تو بپذیرد و پیوسته مظلوم بیچاره نزد او رفت و آمد کند و بدو پناه برد و استغاثه نماید و او امروز و فردا کند و بهانه بتراشد و چون بجان آید و تو بیرون آئی برابرت فریاد کشد و ناله سر دهد دربانانت او را بسختی بزنند و برانند تا عبرت دیگران شود، و تو بچشم بنگری و مانع نشوی با این وضع چگونه مسلمانی بیاید.
داستانی در داستانی: من در روزگار جوانی بچین مسافرت می کردم، در یک سفری پادشاهشان بکری دچار شده بود و سخت می گریست، ندیمانش او را دلداری می دادند و بشکیبائی می کشانیدند گفت: من از درد خود گریه ندارم ولی بر مظلومان دربارم گریه میکنم که می نالند و آواز ناله شان را نمی شنوم، سپس گفت: اگر گوشم رفته چشمم بر جا است میان مردم جار بزنید که جز مظلوم جامه سرخ نپوشد، و هماره بامداد و پسین بر فیل سوار می شد و گردش میکرد تا مظلومی را بچشم خود بیند و دادخواهی کند.
این مردیست مشرک بخدا که با مشرکان چنین مهربانست و از خود دریغمند و نگران، تو مردی هستی خداپرست و از خاندان نبوت، مهر تو بر مسلمانان جلو خودخواهیت را نباید بگیرد؟ اگر برای فرزندانت مال جمع می کنی خدا بتو نموده است که کودکی از شکم مادر در افتد در روی زمین پشیزی ندارد و بر هر مالی دست بخیلی گذاشته است که نگهش دارد، ولی خدا پیوسته لطف خود را شامل حال کودک سازد تا مردم را بدو راغب کند، تو نیستی که عطا میکنی ولی خدا است که هر چه بهر که خواهد عطا میکند، و اگر بگوئی جمع مال برای تقویت سلطنت تواست خدا برای تو وسیله عبرت از بنی امیّه فراهم کرده که جمع زر و سیم و آماده کردن ساز و برگ و لشکر و اسب و استر و شتر در برابر إراده إلهی بزوال ملکشان فائده نداشت، و اگر بگوئی جمع مال برای یک هدف عالی تر از مقامی است که داری بخدا بالاتر از مقام تو مقامی هست ولی ادراک آن میسر نیست مگر از راهی که مخالف راه تو است (یعنی زهد و قطع طمع از دنیا).
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 60
تو نگاه کن آیا مخالف خود را ببدتر از کشتن مجازات توانی کرد؟ گفت نه، در پاسخ گفت: آن پادشاهی که بتو عطا کرده است آنچه عطا کرده، گنه کار را بکشتن شکنجه ندهد، بلکه با عذابی دردناک و مخلد، او بخوبی میداند چه در دل داری و در چه کاری چشمت بکجا است و دستت چه کار میکند و پایت بچه سوی می رود بنگر که هر آنچه از دنیا را خاص خود کردی چون از دستت گرفت چه فائده ای برایت دارد در موقعی که تو را پای حساب کشید.
منصور گریست و گفت: کاش آفریده نبودم، وای بر تو، چگونه چاره کار خود کنم؟ گفت: همه مردم را رهبرانیست که در دیانت خود بدانها پناهند و بگفتارشان رضا دهند، تو آنانرا محرمان خود ساز تا راه بتو بنمایند و در کارهایت با آنها مشورت کن، منصور گفت: من بدنبال آنان فرستادم از من گریختند، گفت:
آری، ترسیدند آنها را براه خودت ببری، ولی در خانه ات را باز گزار و حجاب را بردار و هموار ساز مظلوم را باش و ظالم را از بن برانداز و فیء و صدقات از راه حلال و پاک بگیر و بحق و عدالت بر مستحقانش پخش کن، در این صورت من ضامنم که رهبران حق و مخلص نزد تو آیند و در اصلاح کار امّت بر معاونت دهند.
مؤذّنان سر رسیدند و سلامش دادند و اعلام بنماز کردند، برخواست نماز گزارد و بجای خود برگشت و هر چه آن مرد را جستند نیافتند- پایان ترجمه قصّه-.
از تأمل در این داستان مطالبی درک می شود که برای این زمان هم بی نتیجه نیست.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 61
بقیة الثلاثون من حکمه علیه السّلام:
و الکفر علی أربع دعائم: علی التّعمّق، و التنازع، و الزّیغ و الشّقاق: فمن تعمّق لم ینب إلی الحقّ، و من کثر نزاعه بالجهل دام عماه عن الحقّ، و من زاغ ساءت عنده الحسنة، و حسنت عنده السّیّئة و سکر سکر الضّلالة، و من شاقّ وعرت علیه طرقه، و أعضل علیه أمره، و ضاق علیه مخرجه. و الشّکّ علی أربع شعب: علی التّماری، و الهول، و التّردّد و الاستسلام: فمن جعل المراء دیدنا لم یصبح لیله، و من هاله ما بین یدیه نکص علی عقبیه، و من تردّد فی الرّیب وطئته سنابک الشیاطین و من استسلم لهلکة الدّنیا و الاخرة هلک فیهما. قال الرّضیّ: و بعد هذا کلام ترکنا ذکره خوف الاطالة و الخروج عن الغرض المقصود فی هذا الکتاب. (73997- 73878)
اللغة:
(التعمّق) تعمّق فی الأمر: بالغ فیه و تشدّد طالبا أقصی غایاته و فی کلامه تنطّع- ای تفصح فیه- (التنازع) تنازع القوم: اختلفوا (الزیغ) المیل عن الحق الشکّ (الشقاق) شاق شقاقا و مشاقة: خالفه و عاداه (الوعر) المکان المخیف الوحش (أعضل الأمر) اشتدّ و استغلق (التماری) ماری مراء و مماراة: جادل و نازع و لاجّ- المنجد-. (الدیدن) الدأب و العادة (النکوص) الاحجام عن الشیء یقال: نکص علی عقبیه أی رجع- صحاح- (السنبک) جمع: سنابک طرف الحافر- المنجد.
الاعراب:
سکر سکر الضلالة مصدر نوعیّ منصوب علی أنه مفعول مطلق، طرقه فاعل و عرت و هو فعل لازم، دیدنا مفعول ثان لقوله جعل، عقبیه تثنیة عقب مجرور بحذف النون.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 62
المعنی:
الایمان نور یتشعشع فی قلب الإنسان و یضیء علی جمیع حواسّه و أعضائه فیلمع من کلّ منها ما یقتضیه، فالعقل یتنوّر به و یفهم الحقائق الالهیة و المسائل الکونیة، و الوهم و الخیال ینکمشان من الصور الزائغة و الأباطیل، و أعضاء البدن تشتغل بالأعمال الخیریة الّتی تشع علی الجامعة الانسانیة بالفوائد و السرور و الراحة و الازدهار و یتجلّی الانسان فی ضوئه ملکا روحانیّا سماویّا و إن کان جثمانا أرضیّا مادّیا و بیّن علیه السّلام سعة افقه و مدّ أضوائه إلی ما وراء الحسّ و المادّة و ما وراء أشعّة فوق بنفش.
فالکفر یقابله من جمیع نواحیه لأنّ الکفر فی الحقیقة فقدان هذا النّور الساطع و ظلمات بعضها فوق بعض و لا امتیاز فی الظلمة و العدم إلّا باعتبار درک ما یقابله من النّور، فالکفر بجمیع دعائمه و شعبه اعدام ملکات یدرک من ناحیة عدم النّور اللائق فی محلّه کما یعین علی فهم النّور الّذی یقابله، فلو لم یکن فی العالم ظلمة أصلا کان فهم الضوء و النور صعبا جدّا لو لم یکن متعذّرا رأسا.
فتدعیم الکفر علی هذه الدعائم و تشعبه بهذه الشعب عرضی باعتبار الملکات النوریة الایمانیة، فالتعمق و التنازع و الزیغ و الشقاق، تقابل الصبر و الیقین و العدل و الجهاد الّتی هی دعائم الإیمان بوجه ما، فیقال:
المراد من التعمّق هنا عدم الثبات و الاستقامة علی ما هو مقتضی الفطرة من الاعتقاد بالصانع و الانقیاد له بالعبودیة و الطاعة الّذی علیه مدار دعوه الرّسل فالمتعمّقون هم المعاندون لدعوة الرّسل و المقترحون علیهم ما لا ینبغی، کما أنّ المشرکون یواجهون النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله بقولهم «وَ قالَ الَّذینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْ لا...» (21- الفرقان) أو بقولهم: «لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ ...- أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ کَما زَعَمْتَ عَلَیْنا کِسَفاً أَوْ تَأْتِیَ باللَّهِ وَ الْمَلائِکَةِ قَبیلًا» و کما أنّ عامة المنکرین للمعاد و ما یعرض للعباد بعد الموت یقولون: لم نر میّتا قام من مرقده معذّبا، و حکی عن نجز احد کبار الالمان المنکر للمبدأ بأنه لو کان وجود لإله حیّ قادر کما اعتقده الإلهیّون أعلن نفسه
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 63
بتعلیق لوح مکتوب معلّق بین السّماء و الأرض.
کما أنّ التنازع ناش عن فقدان الیقین الموجب للاطمینان و الاعتماد علی الحقیقه، فمن یؤمن باللّه یهدأ قلبه و لکن لفاقد للإیمان قلب مظلم متزلزل دائما بین صدره و حنجرته کما فی الحدیث، فیفور و یثور و ینفث بالتّنازع فی الحقّ مع أهله.
و الزیغ یقابل العدل کملا، لأنّ العدل استقامة فی الفکر و التعقل و العمل لا میل فیه و لا انحراف، و لکن الفاقد للعدل فی تعقّله و تفکیره یمیل قلبه المتزلزل إلی الباطل، و ینحرف إلی الأباطیل.
و الشقاق فتّ عضد الاجتماع بالضوضاء و الجدل لأغراض شخصیة أو قبلیة باطلة، فیقابل الجهاد الّذی هو الاستقامة و النضال لأجل الحق و صیانة الملة و الأمّة.
فالمتعمّق المعاند لا ینیب إلی الحقّ و لا یهتدی إلی سبیل الرّشد کرجال القریش المعاندین للنبیّ صلّی اللَّه علیه و آله و القرآن.
و الجاهل المتنازع یتخبّط فی عماه حتّی یدرک منیته قبل درک مناه.
و القلب الزائغ عن الحق متعاکس و منکوس یدرک الحسنة سیئة فیجتنب منها و السیّئة حسنة فیرغب إلیها، و لا یلمس الحقیقة کالسکران.
و من شاقّ اللَّه فقد فارق جماع الشعب و الأمّة، فهو کالتائه فی طریق و عر أینما یتوجّه یقابله عقبة صعبة کأداء و عقدة معقدة لا یهتدی لحلّها فضاق علیه المخرج و یقع دائما فی حرج.
و الشاکّ یماری الحق و یحس بهول و مخافة و یتردّد فی طیّ طریق السعادة فیرجع قهقری إلی أسفل درکات الطبیعة، و یفقد شخصیة و یستسلم لجیوش الباطل فیقع تحت أقدام الشیاطین، و یصیر من الخاسرین الهالکین.
قوله: (و بعد هذا کلام ترکناه) ورد فی الکافی فی باب دعائم الکفر و شعبه حدیثا طویلا یظهر أنه تتمة الحدیث الّذی أرسله المصنف رحمه اللَّه و أشار إلی بقیته، و قطعه صاحب الکافی و قسّمه علی باب صفة الإیمان و باب دعائم الکفر و باب صفة النّفاق و المنافق، و لکن المرویّ فی باب دعائم الکفر یخالف مع ما
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 64
روی فی باب صفة الایمان سندا و مع ذکره الرّضی رحمه اللَّه متنا، فقد رواه هنا عن علیّ بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی، عن عمر بن اذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیمان بن قیس الهلالی، عن أمیر المؤمنین علیه السّلام و عدّ المجلسیّ فی شرحه السّند مختلفا فیه من حیث الصّحة و الضّعف.
قال علیه السّلام: بنی الکفر علی أربع دعائم: الفسق، و الغلوّ، و الشکّ، و الشّبهة.
و الفسق علی أربع شعب: علی الجفاء، و العماء، و الغفلة، و العتوّ، فمن جفا احتقر الخلق و مقت الفقهاء و أصرّ علی الحنث العظیم، و من عمی عن الحق نسی الذّکر و اتّبع الظنّ و بارز خالقه و ألحّ علیه الشیطان و طلب المغفرة بلا توبة و لا استکانة و لا غفلة، و من غفل جنی علی نفسه و انقلب علی ظهره و حسب غیّه رشدا و غرّته الأمانیّ و أخذته الحسرة و الندامة إذا قضی الأمر و انکشف عنه الغطاء و بدا له ما لم یکن یحتسب، و من عتا عن أمر اللَّه شکّ و من شکّ تعالی اللَّه علیه فأذلّه بسلطان و صغّره بجلاله کما اغترّ بربه الکریم و فرط فی أمره.
و الغلوّ علی أربع شعب: علی التّعمق بالرّأی، و التنازع فیه، و الزّیغ و الشقاق، فمن تعمّق لم ینب إلی الحقّ و لم یزدد إلّا غرقا فی الغمرات و لم تنحسر عنه فتنة إلّا غشیته اخری و انخرق دینه فهو فی أمر مریج، و من نازع فی الرّأی و خاصم شهر بالعثل من طول اللّجاج، و من زاغ قبحت عنده الحسنة و حسنت عنده السیئة، و من شاقّ اعورت علیه طرقه و اعترض علیه أمره فضاق مخرجه إذا لم یتبع سبیل المؤمنین.
و الشکّ علی أربع شعب: علی المریة، و الهوی، و التردّد، و الاستسلام و هو قول اللَّه «فَبأَیِّ آلاءِ رَبِّکَ تَتَماری» و فی روایة اخری: علی المریة، و الهول من الحقّ، و التردّد، و الاستسلام للجهل و أهله، فمن هاله ما بین یدیه نکص علی عقبیه و من امتری فی الدّین تردّد فی الرّیب و سبقه الأوّلون من المؤمنین و أدرکه الاخرون و وطئته سنابک الشیطان، و من استسلم لهلکة الدّنیا و الاخرة هلک فیما بینهما، و من نجا من ذلک فمن فضل الیقین و لم یخلق اللَّه خلقا أقلّ من الیقین.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 65
و الشبهة علی أربع شعب: إعجاب بالزینة، و تسویل النّفس، و تأوّل العوج و لبس الحق بالباطل، و ذلک بأنّ الزینة تصدف عن البینة، و إنّ تسویل النفس یقحم علی الشهوة، و إنّ العوج یمیل بصاحبه میلا عظیما، و إنّ اللبس ظلمات بعضها فوق بعض، فذلک الکفر و دعائمه و شعبه.
أقول: قد شرحنا و ترجمنا هذا الحدیث فی شرح اصول الکافی و ترجمته «ج 3» فمن أراد مزید الاطلاع فلیرجع هنالک.
الترجمة:
در دنباله توصیف دعائم ایمان فرمود علیه السّلام:
کفر بر چهار ستون استوار است: بر تعمق و تنازع و کج دلی و تفرقه اندازی هر که راه تعمق پیش گیرد بسوی حق باز نگردد، و هر که از روی نادانی ستیزه جوئی را پیشه کند چشم دلش همیشه از دیدار حق نابینا بماند، و هر کس دلی کج دارد نیکی را بد شمارد و بد کرداری را نیک پندارد و در مستی گمراهی بسر برد، و هر کس تفرقه اندازد و تک روی پیشه سازد براههای سخت و ناشناخته و هراسناک افتد و کارها بر او پیچیده و غیر قابل حلّ گردد، و در تنگنائی افتد که نتواند از آن بیرون آید.
شک بر چهار شعبه تقسیم شود: بر خودنمائی در بحث و بر هراس و دودلی و خودباختگی، هر کس مراء را شیوه خود ساخت شب تارش بروز روشن مبدّل نشود، و هر کس از آنچه در پیش دارد بهراس باشد بعقب برگردد و از پیشروی باز ماند، و هر کس در باره حقیقت دودلی دارد و حس تشخیص ندارد زیر سم شیاطین پایمال شود.
کفر بر چار پایه شد ستوار بر تعمق، تنازع دشوار
کج دلی و شقاق در دنبال بهر کفرند پایه در هر حال
هر که دارد تعمق اندر حق نگراید بسوی حق مطلق
هر که از جهل پر نزاع بود دائما کور دل بسر ببرد
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 66
دل کج نیک را بدی بیند ور بدی بهر نیک می چیند
مست گمراهی است و لا یعقل نیست او را شعوری اندر دل
هر که تک رو شود جدا ز خدا راه سختی به پیش دارد، ها
کار او مشکل است و پیچیده و اندرین تنگنا است رنجیده
شک، بر چار شعبه قائم شد بر مراء و هراس و شد و نشد
چارمش را شمار استسلام که نه امید ماند و نه مرام
هر که را شیوه شد مراء و جدال شب او را نه پی نه صبح زوال
بهراسد از آنچه در پیش است در عقب گرد پر ز تشویش است
ور بتردید و ریب تمکین است پایمال سم شیاطین است
