[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام)، وَ قَدْ عَزَّی الْأَشْعَثَ بْنَ قَیْسٍ عَنِ ابْنٍ لَهُ:
یَا أَشْعَثُ، إِنْ تَحْزَنْ عَلَی ابْنِکَ فَقَد اسْتَحَقَّتْ مِنْکَ ذَلِکَ الرَّحِمُ، وَ إِنْ تَصْبرْ فَفِی اللَّهِ مِنْ کُلِّ مُصِیبَةٍ خَلَفٌ. یَا أَشْعَثُ إِنْ صَبَرْتَ جَرَی عَلَیْکَ الْقَدَرُ وَ أَنْتَ مَأْجُورٌ، وَ إِنْ جَزعْتَ جَرَی عَلَیْکَ الْقَدَرُ وَ أَنْتَ مَأْزُورٌ. یَا أَشْعَثُ ابْنُکَ سَرَّکَ وَ هُوَ بَلَاءٌ وَ فِتْنَةٌ، وَ حَزَنَکَ وَ هُوَ ثَوَابٌ وَ رَحْمَةٌ.[/hadith]
الثمانون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام:
(280) و قال علیه السّلام و قد عزّی الأشعث بن قیس عن ابن له: یا أشعث، إن تحزن علی ابنک فقد استحقّت منک ذلک الرّحم، و إن تصبر ففی اللَّه من کلّ مصیبة خلف، یا أشعث إن صبرت جری علیک القدر و أنت مأجور، و إن جزعت جری علیک القدر و أنت مأزور، یا أشعث ابنک سرّک و هو بلاء و فتنة، و حزنک و هو ثواب و رحمة. (81995- 81929)
اللغة:
و فیه: من عزّی مصابا: أی حمله علی العزاء هو الصّبر بقوله: عظّم اللَّه أجرک و نحو ذلک -مجمع البحرین-.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 383
الاعراب:
و قد عزّی الأشعث، جملة حالیة عن فاعل قال. خلف مبتدأ مؤخّر لقوله «من کلّ مصیبة» و هو جار و مجرور متعلّق بفعل مقدّر. فی اللَّه متعلّق بقوله: خلف و الجملة جزاء للشرط. و أنت مأجور، جملة حالیّة.
المعنی:
تعزیة المصاب دیدن الأحباب و موجب للثواب، و ندب الیه فی الشرع بالسّنة و الکتاب کما أنّ التعزّی و الصّبر عند المصیبة مندوب الیه فی غیر واحد من الأخبار ففی الحدیث إنّ اللَّه عزاء من کلّ مصیبة فتعزّ و ابعزاء اللَّه.
و المقصود بالتعزّی بعزاء اللَّه، التصبّر و التسلّی عند المصیبة و شعاره أن یقول «إنّا للّه و إنّا إلیه راجعون» کما أمر اللَّه تعالی فقال: «وَ بَشِّرِ الصَّابرِینَ- الَّذینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ- أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ». (157-155، البقرة)
و قد استدلّ علیه السّلام لأشعث فی لزوم الصبر بوجوه ثلاثة:
1- الصبر یوجب عوض و خلف من المصیبة، و یمکن أن یکون المراد من الخلف ابن آخر یقوم مقام المفقود.
2- الویل و الثبور لا یغیر المقدور، فان صبرت جری علیک القدر مع الأجر و الثواب و إن جزعت جری علیک القدر مع الوزر و الاثم، و قد أثبت علیه السّلام الوزر فی الجزع علی المصیبة، فهو مخصوص بما یخالف الشّرع أو أعمّ من الحرمة و الکراهة.
3- الولد ما دام حیّا فتنة و بلاء و ألم و عناء، فاذا مات یصیر رحمة و ثوابا و العجب أنّ الانسان یسرّ به ما دام فتنة و بلاء، و یحزن علیه إذا صار رحمة و ثوابا و هذا من غلبة الاحساس المتأثر من الغرائز علی العقل.
الترجمة:
در تسلیت أشعث بن قیس کندی بمرگ پسرش فرمود:
أی أشعث اگر بر پسرت غمگین باشی مقام پدری شایسته آنست، و اگر صبر
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 384
کنی خدا هر مصیبتی را عوض می دهد، أی أشعث اگر صبر کنی قضا و قدر بر تو إجراء شده و أجر بردی، و اگر بیتابی کنی قضا و قدر بر تو إجراء شده و بار گناه بر دوش گرفتی، أی أشعث پسرت تا زنده بود فتنه و بلا بود و تو از او شاد بودی و چون مرد و برای تو رحمت و ثواب شد تو را اندوهگین کرد.
تسلیت داد علی اشعث را بوفات پسرش گاه عزا
گفت اشعث اگر اندوه خوری مستحقی چو تو او را پدری
ور کنی صبر خدا را اجر است اجر و مزدش عوضی از صبر است
اشعثا گر که شکیبا گردی زین قضا اجر مهنا بردی
ور که بیتاب شدی حکم قدر بر تو جاری و گناهت بر سر
این پسر شاد همی کرد تو را تا که بد فتنه و آشوب و بلا
چون که شد رحمت و گردید ثواب دل باب از غم او گشت کباب
