[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): إِنَّ الطَّمَعَ مُورِدٌ غَیْرُ مُصْدرٍ وَ ضَامِنٌ غَیْرُ وَفِیٍّ؛ وَ رُبَّمَا شَرِقَ شَارِبُ الْمَاءِ قَبْلَ رِیِّهِ؛ وَ کُلَّمَا عَظُمَ قَدْرُ الشَّیْءِ الْمُتَنَافَس فِیهِ عَظُمَتِ الرَّزیَّةُ لِفَقْدهِ؛ وَ الْأَمَانِیُّ تُعْمِی أَعْیُنَ الْبَصَائِرِ؛ وَ الْحَظُّ یَأْتِی مَنْ لَا یَأْتِیهِ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 365
الرابعة و الستون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام:
(264) و قال علیه السّلام: إنّ الطّمع مورد غیر مصدر، و ضامن غیر وفیّ، و ربّما شرق شارب الماء قبل ریّه، و کلّما عظم قدر الشّیء المتنافس فیه عظمت الرّزیّة لفقده، و الأمانیّ تعمی أعین البصائر و الحظ یأتی من لا یأتیه. (81567- 81528)
المعنی:
قد تعرّض علیه السّلام فی هذه الحکمة لبیان الطمع و وصفه و ما یترتب علیه، و قد وصفه علیه السّلام بأنّه تکسب علی غیر اصول المعاملة العقلائیة الّتی تبنی علیها الاقتصاد و یصحّ للاعتماد فی معیشة تضمن السلامة و الشرافة، فانّ المعاملة الحائزة لهذه الشرائط أخذ و ردّ و تعاوض مضمون مع أجل مسمّی و معلوم، فانّ الشرائط العامّة للمعاملات المتداولة هی متاع معلوم و عوض معلوم و أجل مسمّی. أمّا الطّمع فهو توقّع نفع عن الغیر بلا عوض، فهو من الموردات فقط، و لیس بمصدر، یعنی الواردات بالطمع علی ید الطامع لا یقابله العوض الصادر عنه لیکون بدلا له، فهو یشبه الأکل بالباطل و لا ضمان فی وصول ما یطمع فیه بل معلّق علی إرادة الغیر إن شاء أعطی و إن شاء منع، و لیس وقت معیّن لوصوله، فیمکن أن یدرک الطامع المنیّة قبل نیله ما یطمع، و أشار إلی ذلک بقوله علیه السّلام (و ربّما شرق شارب الماء قبل ریّه). ثمّ أشار علیه السّلام إلی ما یترتّب علی الطّمع من المفاسد و المضارّ الروحیّة:
1- أنّه إذا طمع فی شیء فبقدر ما کان عظیما فی عینه و مهمّا فی نظره یعرضه الرزیّة و الحزن عند فقده و عدم وصوله إلیه، فالطامع دائما فی معرض حزن و رزیّة لعدم حصول ما طمع فیه.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 366
2- أنّ المطامع یلازم الأمانی و الامال أو هی قسم من الأمانی و الامال، و هی موجبة لمحو البصیرة و عمی القلب و الحظّ، کفتاة فتّانة جمیلة کلّما تطلبها و تقرب إلیها تزداد دلالا و بعدا، و أمّا إذا صرفت النظر عنها تقرب إلیک و تواصلک.
الترجمة:
فرمود: راستی که طمع واردکننده ایست که صدوری ندارد، و دست آویز بیوفائیست برای زندگی. و بسا که نوشنده آب پیش از آنکه سیراب شود گلوگیر و خفه شده، و هر آنچه اندازه چیزی که در باره آن رقابت و طمع ورزی می شود بزرگتر باشد، درد و مصیبت فقدانش بزرگتر است، آرزوها چشم دل را کور میکنند، بخت از در خانه کسی در آید که دنبالش نیاید.
طمعکار را دست بخشنده نیست بگیر و نده خود برازنده نیست
طمع ضامن بیوفائی بود بسا در پی خویش طامع کشد
بسا آبنوشی گلوگیر شد بیفتاد بی آنکه زان سیر شد
أمانی کند کور چشم دلت ندارد بجز تیرگی حاصلت
رود بخت دنبال آن کس نخواست گریزد از آن کس بدنبال خاست
