[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): اعْلَمُوا عِلْماً یَقِیناً، أَنَّ اللَّهَ لَمْ یَجْعَلْ لِلْعَبْد -وَ إِنْ عَظُمَتْ حِیلَتُهُ وَ اشْتَدَّتْ طَلِبَتُهُ وَ قَوِیَتْ مَکِیدَتُهُ- أَکْثَرَ مِمَّا سُمِّیَ لَهُ فِی الذِّکْرِ الْحَکِیمِ، وَ لَمْ یَحُلْ بَیْنَ الْعَبْد فِی ضَعْفِهِ وَ قِلَّةِ حِیلَتِهِ وَ بَیْنَ أَنْ یَبْلُغَ مَا سُمِّیَ لَهُ فِی الذِّکْرِ الْحَکِیمِ. وَ الْعَارِفُ لِهَذَا الْعَامِلُ بهِ أَعْظَمُ النَّاس رَاحَةً [رَحْمَةً] فِی مَنْفَعَةٍ، وَ التَّارِکُ لَهُ الشَّاکُّ فِیهِ أَعْظَمُ النَّاس شُغُلًا فِی مَضَرَّةٍ؛ وَ رُبَّ مُنْعَمٍ عَلَیْهِ مُسْتَدْرَجٌ بالنُّعْمَی، وَ رُبَّ مُبْتَلًی مَصْنُوعٌ لَهُ بالْبَلْوَی؛ فَزدْ أَیُّهَا الْمُسْتَنْفِعُ [الْمُسْتَمِعُ] فِی شُکْرِکَ، وَ قَصِّرْ مِنْ عَجَلَتِکَ، وَ قِفْ عِنْدَ مُنْتَهَی رِزْقِکَ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 362
الثانیة و الستون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام:
(262) و قال علیه السّلام: اعلموا علما یقینا أنّ اللَّه لم یجعل للعبد و إن عظمت حیلته، و اشتدّت طلبته، و قویت مکیدته أکثر ممّا سمّی له فی الذّکر الحکیم، و لم یحل بین العبد فی ضعفه و قلة حیلته، و بین أن یبلغ ما سمّی له فی الذّکر الحکیم، و العارف لهذا العامل به أعظم النّاس راحة فی منفعة، و التّارک له الشّاکّ فیه أعظم النّاس شغلا فی مضرّة، و ربّ منعم علیه مستدرج بالنّعمی، و ربّ مبتلی مصنوع له بالبلوی، فزد أیّها المستمع فی شکرک، و قصّر من عجلتک، و قف عند منتهی رزقک. (81510- 81417)
الاعراب:
و إن عظمت حیلته: إن هذه تسمّی و صلیّة و معناها ثبوت الحکم علی أیّ حال و لم یحل: مجزوم بلم من حال یحول، راحة منصوب تمیزا لقوله أعظم النّاس رافع للابهام عن النسبة، فی منفعة ظرف مستقرّ حال عن قوله أعظم، و هکذا قوله: شغلا فی مضرّة. ربّ منعم ظرف مستقرّ خبر مقدّم لقوله: مستدرج بالنعم، و هکذا الجملة التالیة.
المعنی:
نبّه علیه السّلام فی هذا الکلام إلی ذمّ الحرص علی طلب الرّزق و الاکباب علیه کما هو عادة النّاس، و أکّد علی أنّ مزید الطّلب و تحمّل التّعب لا یغیّران الرّزق المقسوم الّذی عبّر عنه بما سمّی فی الذکر الحکیم، و هذا اللّقب ینطبق علی القرآن فانه ذکر کما قال عزّ و جلّ: «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ» و حکیم کما قال عزّ من قائل: «یس وَ الْقُرْآنِ الْحَکِیمِ» و قد ورد فیه «إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ» الدالّ علی الحصر المبین و أنّه لا رازق غیره تعالی و لا قدرة للرّزق من دون إرادته. فالمقصود من التّسمیة فی الذکر الحکیم هو ضمانته من اللَّه علی الاطلاق کما فی غیر واحد من الأخبار. فعن علیّ علیه السّلام کما فی خماسیّات الاثنی عشریّة: إنّ اللَّه قسّم امور العباد علی خمسة، و کلّ منها خمسة: خمسة بالقضاء و القدر: الرّزق، و الولد، و السلطان و التزویج، و العمر.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 363
و فسّر ابن میثم الذکر الحکیم باللّوح المحفوظ فقال: لا جرم لم یکن لکلّ من القویّ و الضعیف من الرزق و نحوه إلّا ما علم اللَّه تعالی وصوله إلیه بقلم القضاء الالهی فی الذّکر الحکیم و اللّوح المحفوظ، و لم یبلغ عظیم الحیلة قویّ المکیدة بحیلته أکثر مما سمّی له- انتهی. و یشکل بأنّه لو کان المقصود من الذکر الحکیم هو العلم الالهی بما یصل إلی العبد من الرزق فمن اکتسب رزقه من حرام فکیف حاله؟ فهل هو رزقه المقسوم المسمّی له فی الذکر الحکیم فکیف یؤاخذ عنه و یعاقب علی کسبه؟! و أشار بقوله علیه السّلام (و ربّ منعم علیه مستدرج بالنعم) إلی أنّه لا ینبغی الغبطة علی نعمة المتنعّم و الاعتقاد بأنّه لقربه إلی اللَّه و مزید عنایته به، بل ربّما کان سببا لنقمته و مزیدا لغفلته و سلب سعادته.
الترجمة:
فرمود: بیقین بدانید که خداوند بنده خود را بوسیله نیرنگ عظیم و تلاش فراوان و قوت کید و پشت هم اندازی بیش از آنچه برای او در ذکر حکیم مقرر است نمی دهد، و ناتوانی و بیچارگی مانع از رزق مقدّر نمی شود، و آنکه باین حقیقت عارف است و بدان عمل میکند و اعتماد بروزی رسان دارد از همه مردم در کسب سود راحت تر است، و آنکه ترک این روش را کند و در آن تردید بخود راه دهد از همه مردم گرفتارتر و زیانبارتر است، چه بسا نعمتخواری که ثروتش وسیله آزمایش و نقمت او است، و چه بسا گرفتاری که بلایش برای کسب سعادت و امتحان او است، أی شنونده هر که باشی و در هر حال باشی بیشتر شکر حق گزار، و از شتاب خود در تحصیل دنیا بکاه، و در سر حدّ رزق مقدّرت بایست.
ز روی یقین بدان خداوند کارت بقضا نموده پیوند
با حیله ژرف و جست محکم با زور مکائد دمادم
جز آنچه خدا بنام بنده در ذکر حکیم ثبت کرده
چیز دگری بکف نیارد جز رنج و ألم بخود نبارد
ور بنده ضعیف و ناتوانست بیچاره و عاجز زمانست
دریافت کند نصیب خود را وز ذکر حکیم سهم خود را
عارف که عقیدتش بر اینست در راحت و عیش دلنشین است
و آنرا که چنین عقیده ای نیست جز رنج و زیان نتیجه ای نیست
بر نعمت خود مباش غرّه شاید که خدات خشم کرده
ور بار بلا بدوش داری باید حق شکر او گذاری
أفزای بشکر و، از شتابت میکاه و، برزق کن قناعت
