[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): الْوَفَاءُ لِأَهْلِ الْغَدْرِ، غَدْرٌ عِنْدَ اللَّهِ؛ وَ الْغَدْرُ بأَهْلِ الْغَدْرِ، وَفَاءٌ عِنْدَ اللَّهِ.[/hadith]
جزای پیمانشکنان:
امام علیه السلام در این گفتار حکمتآمیز دستوری درباره پیمانشکنان داده، میفرماید: «وفاداری در برابر پیمانشکنان، پیمانشکنی در پیشگاه خداست وپیمانشکنی با آنان، وفاداری نزد خداوند است»؛ (أَلْوَفَا لاَِهْلِ الْغَدْرِ غَدْرٌ عِنْدَ اللّهِ، وَالْغَدْرُ بأَهْلِ الْغَدْرِ وَفَاءٌ عِنْدَاللّهِ).
«غَدْر» در اصل به معنای ترک گفتن چیزی است، ازاینرو به کار کسی که پیمان و عهد خود را بشکند و آن را ترک گوید «غدر» گفته میشود و گودالهای آب را ازآنرو «غدیر» میگویند که در آنها مقداری آب باران رها و ترک شده است. امام علیه السلام در این گفتار آموزنده میفرماید: انسان نباید در برابر پیمانشکنان وکسانی که پایبند به عهد خود نیستند دچار وسوسه شود و پیمان شکستن در برابر آنها را گناه بداند، بلکه به عکس اگر آنها عهد خود را بشکنند و ما در برابر آنها به عهد خود وفا کنیم، نشانه ضعف و ذلت ما در برابر آنهاست و آن را حمل بر ترس ما میکنند و سبب جسارت آنها در وقایع مشابه میشود، ازاینرو دستور داده شده که در برابر آنها مقابله به مثل کنید. این مقابله به مثل نوعی وفا در پیشگاه خدا محسوب میشود.
قرآن مجید نیز دراین باره دستور قاطعی داده است. «(وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیَانَةً فَانْبذْ إِلَیْهِمْ عَلَی سَوَاءٍ إِنَّ اللهَ لاَ یُحِبُّ الْخَائِنِینَ)؛ و هرگاه (با ظهور نشانههایی،) از خیانت گروهی بیم داشته باشی (که عهد خود را شکسته، حمله غافلگیرانه کنند)، بهطور عادلانه به آنها اعلام کن که پیمانشان لغو شده است، زیرا خداوند، خائنان را دوست نمیدارد!».
در شأن نزول آیه آمده است که اشاره به قوم یهود مدینه است که آنها بارها با پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله پیمان بستند و پیمان خویش را ناجوانمردانه شکستند، ازاینرو میفرماید: اگر از خیانت و پیمانشکنی آنها بترسی، پیمانت را با آنها قطع کن. البته این سخن به آن معنا نیست که یکجانبه و بدون هیچ نشانهای پیمان با آنها را بشکنند بلکه همیشه به دنبال نشانههایی از اراده پیمانشکنی خوف حاصل میشود. هرگاه این نشانهها ظاهر شد دستور داده شده پیمان با آنها شکسته شود مبادا از آن برای غافلگیر ساختن مسلمانان سوء استفاده کنند.
این در حالی است که قرآن تأکید میکند نسبت به آنهایی که به عهد خود وفادارند وفادار بمانید. در چهارمین آیه از سوره «توبه» بعد از اعلان جنگ با مشرکان پیمانشکن میفرماید: «(إِلاَّ الَّذینَ عَاهَدتُّمْ مِّنَ الْمُشْرِکِینَ ثُمَّ لَمْ یَنقُصُوکُمْ شَیْئآ وَلَمْ یُظَاهِرُوا عَلَیْکُمْ أَحَدا فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَی مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ)؛ مگر کسانی از مشرکان که با آنها عهد بستید و چیزی از آن را در حقّ شما فروگذار نکردند، و احدی را بر ضدّ شما تقویت ننمودند؛ پیمان آنها را تا پایان مدّتشان محترم بشمرید، زیرا خداوند پرهیزکاران را دوست دارد!».
ولی درباره پیمانشکنان در آیه 12 تأکید به مقابله به مثل کرده میفرماید : «(وَإِنْ نَّکَثُوا أَیْمَانَهُمْ مِّنْ بَعْد عَهْدهِمْ وَطَعَنُوا فِی دینِکُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لاَ أَیْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنتَهُونَ)؛ و اگر پیمانهای خود را پس از عهد خویش بشکنند، وآیین شما را مورد طعن قرار دهند، با پیشوایان کفر پیکار کنید، چراکه آنها پیمانی ندارند؛ شاید (با شدّت عمل) دست بردارند!».
اینها همه با توجه به این است که در اسلام به کمتر چیزی بهاندازه وفای به عهد و ادای امانت اهمیت داده شده است تا آنجا که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله میفرماید : «مَنْ کَانَ یُوْمِنُ باللَّهِ وَالْیَوْمِ الآْخِرِ فَلْیَفِ إِذَا وَعَدَ؛ کسی که ایمان به خدا و روز قیامت دارد باید هرگاه وعدهای میدهد (و عهدی میبندد) به آن وفا کند».
در حدیث دیگری از امام زین العابدین علیه السلام میخوانیم که در برابر این سؤال که جمیع تعلیمات اسلام در چه چیزی خلاصه میشود؟ فرمود: «قَوْلُ الْحَقِّ وَالْحُکْمُ بالْعَدْلِ وَالْوَفَاءُ بالْعَهْد؛ سخن حق گفتن و عادلانه قضاوت کردن و وفای به عهد نمودن است».
این حدیث را نیز سابقاً در ذیل حکمت 155 آوردیم که امام صادق علیه السلام میفرماید: سه چیز است که هیچکس عذری در مخالفت با آن ندارد. و دومین آن را وفای به عهد میشمارد خواه در برابر نیکوکار باشد یا بدکار. اشتباه نشود، منظور از وفای به عهد در برابر بدکاران این نیست که در مقابل پیمانشکنان وفای به عهد کنید، بلکه منظور این است که اگر با کسی که گناهان مختلفی انجام میدهد و پایبند به احکام دین نیست عهد و پیمانی بستید و او به عهد و پیمانش وفادار بود شما هم وفادار باشید. به بیان دیگر، فسق و فجور او خارج از حوزه پیمانی است که با ما بسته است.
