[hadith]وَ قِیلَ لَهُ صِفْ لَنَا الْعَاقِلَ، فَقَالَ (علیه السلام): هُوَ الَّذی یَضَعُ الشَّیْءَ مَوَاضِعَهُ؛ فَقِیلَ فَصِفْ لَنَا الْجَاهِلَ، فَقَالَ قَدْ فَعَلْتُ.
[قال الرضی رحمه الله تعالی یعنی أن الجاهل هو الذی لا یضع الشیء مواضعه فکأن ترک صفته صفة له إذ کان بخلاف وصف العاقل].[/hadith]
الخامسة و العشرون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام:
(225) و قیل له علیه السّلام صف لنا العاقل، فقال: هو الّذی یضع الشّیء مواضعه، فقیل له: فصف لنا الجاهل، فقال: قد فعلت. قال الرّضیّ رحمه اللَّه: یعنی أنّ الجاهل هو الّذی لا یضع الشّیء مواضعه، فکأنّ ترک صفته صفة له، إذ کان بخلاف وصف العاقل. (79604- 79564)
المعنی:
الجهل تارة یقابل بالعقل کما اعتبره الکلینی قدّس سرّه، فعنون صدر اصوله فی الکافی بقوله: کتاب العقل و الجهل، و تارة یقابل بالعلم کما هو المتبادر المعروف و قد وصف علیه السّلام العقل و حمل السئوال الثانی علی ما یقابله فقال علیه السّلام: قد وصفت
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 305
الجهل المقابل للعقل بتوصیف العقل، فاذا کان العاقل من یضع الشیء مواضعه کان الجاهل من لا یضع الشیء مواضعه إمّا بترک وضعه أصلا کمن ترک الصلاة رأسا، و إمّا بوضعه فی غیر موضعه کمن صلّی فی الدار المغصوبة عالما عامدا، و الجهل المقابل للعقل بهذا المعنی غیر الجهل المقابل للعلم، فانّه ربّما یکون عالما و یتعمّد عمل الخلاف.
و قد شرح المعتزلی هذا الکلام بما لا یناسب المقام، فیا لیت عقل و لم یضع الشیء غیر موضعه.
الترجمة
به آن حضرت عرض شد: خردمند را برای ما وصف کن، در پاسخ فرمود: خردمند آن کسی است که هر چیزی را بجای خود نهد، پس بأو گفته شد، جاهل را برای ما وصف کن، در پاسخ فرمود: وصف کردم.
بعلی گفته شد که عاقل کیست گفت آن کس که هر چه داند چیست
نهدش جای خود که می شاید وانرهی را رود که می باید
گفته شد وصف کن تو جاهل را گفت وصف کردمش برای شما
