[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام) فِی صِفَةِ الْغَوْغَاءِ: هُمُ الَّذینَ إِذَا اجْتَمَعُوا غَلَبُوا، وَ إِذَا تَفَرَّقُوا لَمْ یُعْرَفُوا.
وَ قِیلَ بَلْ قَالَ (علیه السلام): هُمُ الَّذینَ إِذَا اجْتَمَعُوا ضَرُّوا وَ إِذَا تَفَرَّقُوا نَفَعُوا. فَقِیلَ قَدْ عَرَفْنَا [عَلِمْنَا] مَضَرَّةَ اجْتِمَاعِهِمْ، فَمَا مَنْفَعَةُ افْتِرَاقِهِمْ؟ فَقَالَ (علیه السلام) یَرْجِعُ أَصْحَابُ [أَهْلُ] الْمِهَنِ إِلَی مِهْنَتِهِمْ [مِهَنِهِمْ]، فَیَنْتَفِعُ النَّاسُ بهِمْ، کَرُجُوعِ الْبَنَّاءِ إِلَی بنَائِهِ وَ النَّسَّاجِ إِلَی مَنْسَجِهِ وَ الْخَبَّاز إِلَی مَخْبَزه.[/hadith]
جلوه تاریخ درشرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 8، ص8
و قال علیه السّلام فی صفة الغوغاء: هم الذین اذا اجتمعوا غلبوا و اذا تفرّقوا لم یعرفوا.
و قیل بل قال علیه السّلام: هم الذین اذا اجتمعوا ضرّوا، و اذا تفرّقوا نفعوا، فقیل: قد علمنا مضرة اجتماعهم، فما منفعة افتراقهم فقال علیه السّلام: یرجع اصحاب المهن الی مهنهم، فینتفع الناس بهم، کرجوع البنّاء الی بنائه، و النسّاج الی منسجه، و الخبّاز الی مخبزه. «در وصف جمع فرومایگان فرموده است: آنانند که چون جمع شوند غلبه کنند و چون پراکنده شوند شناخته نشوند. و گفته اند آن حضرت فرموده است: آنانند که چون جمع شوند، زیان رسانند و چون پراکنده شوند، سودمند افتند. گفتند: زیان فراهم شدن ایشان را دانستیم، سود پراکنده شدن ایشان در چیست فرمود: پیشه وران به پیشه های خود برمی گردند و مردم از آنان سود می برند، بنّا بر سر ساختن بنای خود می رود و بافنده به بافندگی خود و نانوا به نانوایی خود برمی گردد.»
مأمون می گفته است: هر ستم و بدی که در عالم است از عوام و سفلگان فرومایه سرچشمه می گیرد. قاتلان پیامبران و برانگیزندگان کدورت میان دانشمندان و سخن چینان میان دوستان از ایشانند. دزدان و راهزنان و طرّارها و حیله سازها و خبرچینهای پادشاهان از آنان هستند و چون روز قیامت هم می رسد بر همان عادت سخن چینی محشور می شوند و می گویند: «بار خدایا ما از سران و بزرگان خود فرمانبرداری کردیم، ما را به گمراهی کشاندند، بار خدایا آنان را دو چندان عذاب کن و آنان را نفرین فرمای، نفرینی بزرگ.»
