[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): یَا ابْنَ آدَمَ، مَا کَسَبْتَ فَوْقَ قُوتِکَ، فَأَنْتَ فِیهِ خَازنٌ لِغَیْرِکَ.[/hadith]
خزانه دار دیگران بودن:
امام(علیه السلام) در این کلام کوتاه و بسیار پرمعنا اشاره به نکته ای می کند که غالباً مردم از آن غافلند، می فرماید: «ای فرزند آدم هر چه بیش از مقدار خوراک خود به دست آوری (و آن را ذخیره کنی) خزانه دار دیگران در آن خواهی بود»; (یَا ابْنَ آدَمَ مَا کَسَبْتَ فَوْقَ قُوتِکَ، فَأَنْتَ فِیهِ خَازنٌ لِغَیْرِکَ).
غالب مردم حد و اندازه ای برای به دست آوردن مال و ثروت قائل نیستند و معتقدند هر چه بیشتر بهتر; اما هنگامی که درست دقیق می شویم می بینیم بهره ما از اموالمان همان است که مصرف می کنیم; غذایی که می خوریم، نوشابه ای که می نوشیم، لباسی که می پوشیم، خانه ای که در آن زندگی می کنیم و مرکبی که بر آن سوار می شویم و مانند آن و در مورد بسیاری از اشخاص، این مواد مصرفی تنها گوشه کوچکی از اموال آنها را شامل می شود و بقیه را ذخیره می کنند، پیوسته در حفظ آن کوشش و از آن پاسداری می کنند تا سرانجام به فرزندان و دامادها و سایر بستگان خود بسپارند و با دنیایی از حسرت، چشم از آنها بپوشند و با یک کفن بسیار کم ارزش وارد سرای دیگر شوند.
ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه خود در شرح این کلام نورانی داستانی از «حسن بصری» و «عبدالله بن اهتم» نقل می کند، می گوید: حسن به هنگامی که عبدالله بیمار شده بود و آخرین ساعات عمر خود را طی می کرد به عیادت او رفت. نگاه کرد دید عبدالله پیوسته چشمش را به صندوقی دوخته که در گوشه ای از اتاق قرار داشت، سپس رو به حسن بصری کرد و گفت: در این صندوق صد هزار (درهم) است که نه زکات آن داده شده و نه صله رحم با آن انجام گردیده است. حسن گفت: مادرت به عزایت بنشیند برای چه چیز آن را ذخیره کرده ای؟ گفت: برای ترس از حوادث زمان و مخالفت برادران و ظلم سلطان. (آری برای تأمین زندگی آینده در موارد سخت اندوخته ام) این را گفت و بعد از مدت کوتاهی از دنیا رفت. حسن در تشییع جنازه او شرکت کرده بود. هنگامی که او را دفن کردند دست خود را (از نهایت تأسف) به یکدیگر زد و اشاره به قبر او کرد و گفت: این کسی است که شیطان بر او غلبه کرد، او را از حوادث زمان و ظلم سلطان و بی وفایی برادران ترساند و ودایع الهی را برای خود ذخیره کرد سپس از این دنیا غمگین و اندوهناک بیرون رفت، نه زکات مالش را پرداخت نه صله رحم به جای آورد. آن گاه روی به بازماندگان کرد و گفت: ای وارثان گوارا این مال را بخورید، این مال حلال به دست شما افتاده مراقب باشید وبال شما نشود، این مال از سوی کسی است که آن را جمع کرد و بخل ورزید بر امواج دریاها سوار شد، از بیابان های خشک گذشت و از طریق باطل آن را اندوخت و حق آن را نپرداخت، خودش در حیاتش از آن بهره نگرفت ولی ضررهای او بعد از وفات دامن او را خواهد گرفت. آن را گردآوری کرد و محکم آن را در صندوق نگه داشت تا روز قیامت که روز حسرت است. (سپس به حاضران گفت:) بالاترین حسرت این است که مال خود را در میزان اعمالِ غیر خودت ببینی. تو بخل ورزیدی نسبت به مالی که خدا به تو روزی کرده بود و در مسیر طاعتش مصرف نکردی برای دیگری آن را نگه داری کردی که او در راه رضای خداوند آن را صرف کند. وای بر این حسرت غیر قابل جبران و رحمت از دست رفته. (1)
گویا این سخن را از علی(علیه السلام) گرفته آنجا که فرمود: «سُئِلَ أمیرُالْمُؤْمِنینَ مَنْ أعْظَمُ النّاسُ حَسْرَةً قالَ مَنْ رَأی مالَهُ فی میزانِ غَیْرِهِ وَأدْخَلَهُ اللهُ بهِ النّارَ وَأدْخَلَ وارِثَهُ بهِ الْجَنَّةَ; از امیرمؤمنان(علیه السلام) سؤال کردند چه کسی روز قیامت حسرتش از همه بیشتر است؟ فرمود: کسی که در آن روز اموال خود را در میزان اعمال دیگران ببیند که خدا او را به واسطه آن مال وارد دوزخ کند و دیگری را (که هیچ زحمتی را برای آن نکشیده بود برای نیکوکاری اش) به سبب آن مال وارد بهشت سازد».(2)
این نکته شایان توجه است که مقصود امام(علیه السلام) از این سخن آن نیست که انسان تنها به اندازه تحصیل قوت خود تلاش و فعالیت اقتصادی داشته باشد بلکه به عکس، طبق دستورات اسلام باید از طرق صحیح بسیار تلاش کرد ولی اموالی را که جمع آوری می کند، اضافه آن را در راه خدا و کارهای خیر و خدمت به بندگانش صرف کند، نه این که آنها را ذخیره کرده و برای وارثان بگذارد و خودش هیچ بهره ای معنوی از آن نبرد.
قرآن مجید نیز به همین معنا اشاره فرموده آنجا که می گوید: «(وَیَسْأَلُونَکَ مَاذَا یُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ); از تو سؤال می کنند چه چیز را انفاق کنند؟ به آنها بگو از مازاد نیازمندی های خود انفاق کنید».(3)
«عفو» در لغت معانی فراوانی دارد; از جمله مقدار اضافی مال و نیز بهترین قسمت مال. در حدیثی از امام باقر(علیه السلام) آمده است: «الْعَفْوُ ما فَضُلَ عَنْ قُوتِ سَنَة; عفو چیزی است که از هزینه سال اضافه بیاید».(4)
مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار در حدیثی از کتاب خصال از امیرمؤمنان علی(علیه السلام) چنین نقل می کند که شخصی از حاجتمندی اش به امیرمؤمنان(علیه السلام) شکایت کرد، امام(علیه السلام) فرمود: «اعْلَمْ أنَّ کُلُّ شَیْء تُصیبُهُ مِنَ الدُّنْیا فَوْقَ قُوتِکَ فَإنَّما أنْتَ فیهِ خازنٌ لِغَیْرِکَ; بدان آنچه را از دنیا بیش از مقدار هزینه خود به دست می آوری خزانه دار دیگران در آن خواهی بود».(5)
گویا امام(علیه السلام) می دانست که زندگی او تأمین است و نیازی را که مطرح کرده فوق آن است، همان گونه که بسیاری از مردم به همین مصیبت گرفتارند; پیوسته جمع آوری و به گمان خود برای روز مبادا ذخیره می کنند در حالی که وضع کار و کسب و فعالیت اقتصادی آنها طوری است که از آینده بدی هرگز خبر نمی دهد.
در واقع بسیاری از کسانی که به اندوختن مال روی می آورند، نه حقوق آن را می پردازند و نه صله رحم به جای می آورند و نه کار نیک با آن انجام می دهند و می گویند: هدف ما تأمین آینده خود و فرزندان است. اینها سوء ظن به رازقیت خدا دارند، همان گونه که در نامه مالک اشتر نیز قبلاً گذشت که امام(علیه السلام) می فرماید: «إنَّ الْبُخْلَ وَالْجُبْنَ وَالْحِرْصَ غَرائِزٌ شَتّی یَجْمَعُها سُوءُ الظَّنِّ باللهِ; بخل و ترس و حرص غریزه های مختلفی است که ریشه همه آن سوء ظن به خداوند است».(6)
پی نوشت:
(1). شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 19، ص 10.
(2). بحارالانوار، ج 70، ص 142.
(3). بقره، آیه 219.
(4). مجمع البیان، ذیل آیه مورد بحث.
(5). بحارالانوار، ج 70، ص 90 .
(6). سند گفتار حکیمانه: از جمله کسانی که در قرن سوم می زیستند مانند ابوعثمان جاحظ در کتاب المائة المختارة و بلاذری در انساب الاشراف این گفتار نورانی را بعضی با کمی اختلاف و بعضی با عین عبارت نقل کرده اند. همچنین تنوخی در کتاب الفرج بعد الشدة و مسعودی در مروج الذهب و مرحوم صدوق در خصال آن را با تفاوت هایی ذکر کرده اند. مرحوم مفید نیز در ارشاد آن را در ضمن بیان نسبتاً طولانی از آن حضرت آورده است و همه اینها نشان می دهد که منابعی غیر از نهج البلاغه در اختیارشان بوده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 161). مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار، ج 44، ص 138 هنگامی که داستان ملاقات «جنادة» را با امام حسن مجتبی(علیه السلام) در بیماری وفات «هنگامی که شدیداً به وسیله عمال معاویه مسموم شده بود» نقل می کند امام(علیه السلام) ضمن وصایای معروف و مؤثرش نیز به همین جمله اشاره کرد و فرمود: «اعْلَمْ أنَّکَ لا تَکْسبُ مِنَ الْمالِ شَیْئاً فَوْقَ قُوتِکَ إلاّ کُنْتَ فیهِ خازناً لِغَیْرِکَ».
