[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): لِلظَّالِمِ الْبَادی غَداً بکَفِّهِ عَضَّةٌ.[/hadith]
سرنوشت ظالم آغازگر:
امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه خود هشدار شدیدی به ظالمان و ستمگران می دهد و می فرماید: «آن ستمگر که ابتدای به ظلم می کند فردای قیامت دست خود را از پشیمانی (به دندان) می گزد»; (لِلظَّالِمِ الْبَادی غَداً بکَفِّهِ عَضَّةٌ).
امام(علیه السلام) این سخن را از آیه 27 سوره فرقان برگرفته است آنجا که می فرماید: «(وَیَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَی یَدَیْهِ یَقُولُ یَا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبیلا); و (همان) روزی که ستمکار دست خود را (از شدت حسرت) به دندان می گزد و می گوید: ای کاش با رسول (خدا) راهی بر گزیده بودم».
نکته شایان توجه این است که امام(علیه السلام) در اینجا ظالم را مقدم به «بادی» کرده یعنی آن کسی که ابتدای به ظلم می کند، از این نظر که شخص دوم اگر مقابله به مثل کند ظلم نیست بلکه احقاق حقی است و اگر بیش از مقابله به مثل کند باز قبح و زشتی ظلم او به اندازه کسی که ابتدا به ظلم کرده نیست و تعبیر به «عَضَّة» (به دندان گزیدن) کنایه از شدت ناراحتی است، زیرا انسان هنگامی که به ناراحتی های شدید گرفتار می شود; ناراحتی هایی که از خود او سر زده و خودش باعث و بانی آن بوده می خواهد از خود انتقام بگیرد و برای این کار به آزار خویشتن می پردازد; گاه بر سر و صورت خود می کوبد و گاه دست خود را که با آن کار خلافی انجام داده می گزد و همه اینها نشانه ناراحتی شدید از کار خویشتن و نوعی مجازات و انتقام از خود است.
در حدیثی از امام موسی بن جعفر(علیه السلام) می خوانیم: «فی رَجُلَیْنِ یَتَسابّانِ فَقالَ: الْبادی مِنْهُما أَظْلَمُ وَ وِزْرُهُ وَ وِزْرُ صاحِبهِ عَلَیْهِ ما لَمْ یَتَعَدَّ الْمَظْلُومُ; امام(علیه السلام) در مورد دو نفر که به هم دشنام می دادند فرمود: آن کس که ابتدا کرده ظالم تر است و گناه او و گناه نفر دیگر بر اوست مادامی که مظلوم از حد تعدی نکند».(1)
جمله اخیر (ما لَمْ یَتَعَدَّ الْمَظْلُومُ) ممکن است اشاره به آن قسم از سب باشد که مظلوم در انجام آن مجاز است مثل این که کسی به دیگری بگوید: «لعنة الله علیک» و او در جوابش بگوید: «علیک لعنة الله» ولی در همان کتاب اصول کافی و بعضی کتب دیگر به جای «ما لَمْ یَتَعَدَّ»، «ما لَمْ یَعْتَذرَ» آمده است(2) اشاره به این که اگر شخص دشنام دهنده عذرخواهی کند و از کار خود توبه کرده و جبران نماید گناه او برداشته می شود. این نسخه صحیح تر به نظر می رسد، زیرا درباره نفر دوم تعبیر به «وِزْر» شده که نشان می دهد او هم گناه کار است خواه تعدی کند یا تعدی نکند; ولی هرگاه مسئله عذرخواهی پیش آید مشکل حل می شود.(3)
درباره ندامت ظالم و عاقبت کار او احادیث دیگری نیز از معصومان(علیهم السلام) نقل شده از جمله در حدیثی از رسول اکرم(صلی الله علیه وآله) می خوانیم: «الظُّلْمُ نَدامَةٌ; ستمگری پشیمانی است».(4)
با این که می دانیم ظلم سبب پشیمانی است ولی به قدری این رابطه شدید است که حضرت فرموده ستمگری عین پشیمانی است.
در حکمت 341 خواهد آمد که امام علی بن ابی طالب(علیه السلام) فرموده است: «یَوْمُ الْعَدْلِ عَلَی الظّالِمِ أشَدُّ مِنْ یَوْمِ الْجَوْرِ عَلَی الْمَظْلُوم» و شبیه همین تعبیر در حکمت 241 آمده است: «یَوْمُ الْمَظْلُومِ عَلَی الظّالِمِ أشَدُّ مِنْ یَوْمِ الظّالِمِ عَلَی الْمَظْلُومِ» و مفهوم هر دو این است که روزی که خداوند از ظالم انتقام می گیرد بسیار شدیدتر است از روزی که ظالم به مظلوم ستم می کند.
در مورد تجسم اعمال در روز قیامت از بعضی روایات استفاده می شود که ظلم به صورت ظلمت و تاریکی مجسم می شود همان گونه که در حدیثی از رسول اکرم(صلی الله علیه وآله) نقل شده است که فرمود: «اتَّقُوا الظُّلْمَ فَاِنَّهُ ظُلُماتٌ یَوْمَ الْقِیامَةِ; از ظلم بپرهیزید که در روز قیامت ظلمت و تاریکی است».(5)
نیز از روایات استفاده می شود از جمله گناهانی که کیفر و عقوبت آن در این دنیا دامان انسان را می گیرد ظلم است، همان گونه که از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود: «ما مِنْ أَحَد یَظْلِمُ بمَظْلَمَة إلاّ أَخَذَهُ اللهُ بها فی نَفْسهِ وَمالِهِ; هیچ کس به دیگری ستم نمی کند مگر این که خداوند انتقام او را در جان یا مال او خواهد گرفت».(6)
این سخن را با حدیثی از رسول اکرم(صلی الله علیه وآله) پایان می دهیم که فرمود: «إنَّ أسْرَعَ الْخَیْرِ ثَواباً الْبرُّ وَإنَّ أسْرَعَ الشَّرِ عِقاباً الْبَغْیُ; چیزی که ثواب آن بسیار زود به انسان می رسد نیکوکاری است و چیزی که مجازات آن زود دامن انسان را می گیرد ظلم و ستم است»(7). (8)
پی نوشت:
(1). کافی، ج 2، ص 322، ح 3.
(2). همان، ص 360.
(3). بحث بیشتر درباره این موضوع را می توانید در کتاب «انوار الفقاهة» در بحث مکاسب محرمه، ص 214 به بعد مطالعه فرمایید.
(4). مستدرک الوسائل، ج 12، ص 99 .
(5). کافی، ج 2، ص 332.
(6). همان، ح 12.
(7). بحارالانوار، ج 69، ص 195، ح 18.
(8). سند گفتار حکیمانه: صاحب کتاب مصادر نهج البلاغه، تنها منبعی که برای این کلام حکیمانه مربوط به پیش از سید رضی نقل می کند، تفسیر علی بن ابراهیم است که آن را به این شکل آورده است: «لِلظّالِمِ (غَداً) بکَفَّیْهِ عَضَّةٌ وَالرَّحیلُ وَشیکٌ وَلَلاخِلاّءِ نَدامَةٌ إلاّ الْمُتَّقُونَ (المتقین)». (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 151)
