[hadith]وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ (علیه السلام) لِکُمَیْلِ بْنِ زیَادٍ النَّخَعِیِّ. قَالَ کُمَیْلُ بْنُ زیَادٍ أَخَذَ بیَدی أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبی طَالِبٍ (علیه السلام) فَأَخْرَجَنِی إِلَی الْجَبَّانِ فَلَمَّا أَصْحَرَ تَنَفَّسَ الصُّعَدَاءَ ثُمَّ قَالَ یَا کُمَیْلَ بْنَ زیَادٍ:
إِنَّ هَذهِ الْقُلُوبَ أَوْعِیَةٌ فَخَیْرُهَا أَوْعَاهَا، فَاحْفَظْ عَنِّی مَا أَقُولُ لَکَ. النَّاسُ ثَلَاثَةٌ: فَعَالِمٌ رَبَّانِیٌّ وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَی سَبیلِ نَجَاةٍ وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ، أَتْبَاعُ کُلِّ نَاعِقٍ یَمِیلُونَ مَعَ کُلِّ رِیحٍ، لَمْ یَسْتَضِیئُوا بنُورِ الْعِلْمِ وَ لَمْ یَلْجَئُوا إِلَی رُکْنٍ وَثِیقٍ. یَا کُمَیْلُ، الْعِلْمُ خَیْرٌ مِنَ الْمَالِ، الْعِلْمُ یَحْرُسُکَ وَ أَنْتَ تَحْرُسُ الْمَالَ، وَ الْمَالُ تَنْقُصُهُ النَّفَقَةُ وَ الْعِلْمُ یَزْکُوا عَلَی الْإِنْفَاقِ، وَ صَنِیعُ الْمَالِ یَزُولُ بزَوَالِهِ. یَا کُمَیْلَ بْنَ زیَادٍ مَعْرِفَةُ الْعِلْمِ دینٌ یُدَانُ بهِ، بهِ یَکْسبُ الْإِنْسَانُ الطَّاعَةَ فِی حَیَاتِهِ وَ جَمِیلَ الْأُحْدُوثَةِ بَعْدَ وَفَاتِهِ، وَ الْعِلْمُ حَاکِمٌ وَ الْمَالُ مَحْکُومٌ عَلَیْهِ. یَا کُمَیْلُ هَلَکَ خُزَّانُ الْأَمْوَالِ وَ هُمْ أَحْیَاءٌ وَ الْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِیَ الدَّهْرُ، أَعْیَانُهُمْ مَفْقُودَةٌ وَ أَمْثَالُهُمْ فِی الْقُلُوب مَوْجُودَةٌ. هَا إِنَّ هَاهُنَا لَعِلْماً جَمّاً -وَ أَشَارَ بیَدهِ إِلَی صَدْرِهِ- لَوْ أَصَبْتُ لَهُ حَمَلَةً؛ بَلَی [أُصِیبُ] أَصَبْتُ لَقِناً غَیْرَ مَأْمُونٍ عَلَیْهِ، مُسْتَعْمِلًا آلَةَ الدِّینِ لِلدُّنْیَا وَ مُسْتَظْهِراً بنِعَمِ اللَّهِ عَلَی عِبَادهِ وَ بحُجَجِهِ عَلَی أَوْلِیَائِهِ؛ أَوْ مُنْقَاداً لِحَمَلَةِ الْحَقِّ، لَا بَصِیرَةَ لَهُ فِی أَحْنَائِهِ، یَنْقَدحُ الشَّکُّ فِی قَلْبهِ لِأَوَّلِ عَارِضٍ مِنْ شُبْهَةٍ، أَلَا لَا ذَا وَ لَا ذَاکَ؛ أَوْ مَنْهُوماً باللَّذَّةِ سَلِسَ الْقِیَاد لِلشَّهْوَةِ أَوْ مُغْرَماً بالْجَمْعِ وَ الِادِّخَارِ؛ لَیْسَا مِنْ رُعَاةِ الدِّینِ فِی شَیْءٍ، أَقْرَبُ شَیْءٍ شَبَهاً بهِمَا الْأَنْعَامُ السَّائِمَةُ؛ کَذَلِکَ یَمُوتُ الْعِلْمُ بمَوْتِ حَامِلِیهِ. اللَّهُمَّ بَلَی لَا تَخْلُو الْأَرْضُ مِنْ قَائِمٍ لِلَّهِ بحُجَّةٍ إِمَّا ظَاهِراً مَشْهُوراً وَ إِمَّا خَائِفاً مَغْمُوراً، لِئَلَّا تَبْطُلَ حُجَجُ اللَّهِ وَ بَیِّنَاتُهُ، وَ کَمْ ذَا وَ أَیْنَ أُولَئِکَ؟ أُولَئِکَ وَ اللَّهِ الْأَقَلُّونَ عَدَداً وَ الْأَعْظَمُونَ عِنْدَ اللَّهِ قَدْراً، یَحْفَظُ اللَّهُ بهِمْ حُجَجَهُ وَ بَیِّنَاتِهِ، حَتَّی یُودعُوهَا نُظَرَاءَهُمْ وَ یَزْرَعُوهَا فِی قُلُوب أَشْبَاهِهِمْ؛ هَجَمَ بهِمُ الْعِلْمُ عَلَی حَقِیقَةِ الْبَصِیرَةِ وَ بَاشَرُوا رُوحَ الْیَقِینِ وَ اسْتَلَانُوا مَا اسْتَوْعَرَهُ الْمُتْرَفُونَ وَ أَنِسُوا بمَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ الْجَاهِلُونَ، وَ صَحِبُوا الدُّنْیَا بأَبْدَانٍ أَرْوَاحُهَا مُعَلَّقَةٌ بالْمَحَلِّ الْأَعْلَی؛ أُولَئِکَ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ الدُّعَاةُ إِلَی دینِهِ؛ آهِ آهِ، شَوْقاً إِلَی رُؤْیَتِهِمْ. انْصَرِفْ یَا کُمَیْلُ إِذَا شئْتَ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 218
التاسعة و الثلاثون بعد المائة من حکمه علیه السّلام:
(139) و قال علیه السّلام لکمیل بن زیاد النخعی رحمه اللَّه، قال کمیل بن زیاد: أخذ بیدی أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السّلام فأخرجنی إلی الجبان فلمّا أصحر تنفّس الصعداء، ثمّ قال:
یا کمیل إنّ هذه القلوب أوعیة فخیرها أوعاها، فاحفظ عنّی ما أقول لک: النّاس ثلاثة: فعالم ربّانیّ، و متعلّم علی سبیل نجاة، و همج رعاع أتباع کلّ ناعق یمیلون مع کلّ ریح، و لم یستضیئوا بنور العلم و لم یلجئوا إلی رکن وثیق. یا کمیل، العلم خیر من المال، العلم یحرسک، و أنت تحرس المال، و المال تنقصه النّفقة، و العلم یزکو علی الإنفاق، و صنیع المال یزول بزواله. یا کمیل، العلم دین یدان به، به یکسب الإنسان الطّاعة فی حیاته، و جمیل الاحدوثة بعد وفاته، و العلم حاکم و المال محکوم علیه. یا کمیل، هلک خزّان الأموال و هم أحیاء و العلماء باقون ما بقی الدّهر، أعیانهم مفقودة، و أمثالهم فی القلوب موجودة، ها إنّ ههنا لعلما جمّا- و أشار بیده إلی صدره- لو أصبت له حملة، بلی أصیب [أصبت ] لقنا غیر مأمون علیه مستعملا آلة الدّین للدّنیا، و مستظهرا بنعم اللَّه علی عباده، و بحججه علی أولیائه، أو منقادا لحملة الحقّ لا بصیرة له فی أحنائه، ینقدح الشّک فی قلبه لأوّل عارض من شبهة ألا لا ذا و لا ذاک، أو منهوما باللّذّة سلس القیاد للشّهوة، أو مغرما بالجمع و الإدّخار، لیسا من رعاة الدّین فی شیء، أقرب شیء شبها بهما الأنعام السّائمة، کذلک یموت العلم بموت حاملیه. اللّهمّ بلی، لا تخلو الأرض من قائم للّه بحجّة: إمّا ظاهرا مشهورا أو خائفا مغمورا، لئلّا تبطل حجج اللَّه و بیّناته، و کم ذا و أین اولئک؟
أولئک- و اللَّه- الأقلّون عددا، و الأعظمون [عند اللَّه ] قدرا، یحفظ اللَّه بهم حججه و بیّناته حتّی یودعوها نظراءهم، و یزرعوها فی قلوب أشباههم، هجم بهم العلم علی حقیقة البصیرة، و باشروا روح الیقین و استلانوا ما استوعره المترفون، و أنسوا بما استوحش منه الجاهلون و صحبوا الدّنیا بأبدان أرواحها معلّقة بالمحلّ [لملإ] الأعلی، أولئک خلفاء اللَّه فی أرضه، و الدّعاة إلی دینه، آه آه شوقا إلی رؤیتهم، انصرف یا کمیل إذا شئت. (77764- 77431)
اللغة:
(وعیت) العلم إذا حفظته، و الوعاء بالفتح و قد یضمّ و الأوعاء بالهمز واحد الأوعیة و هو الظرف (الجبان) الصحراء، (الصعداء): نوع من التنفّس یصعده المتلهّف و الحزین (الهمج) ذباب صغیرة کالبعوض (الرعاع) کسحاب العوام و السفلة و أمثالهم الواحد رعاعة.
(اللّقن): سریع الفهم (الأحناء): الجوانب (المنهوم باللّذة) الحریص
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 219
علیها (المغرم بالجمع): شدید المحبّة له، (هجم): دخل بغتة (استلان) الشیء وجده لیّنا (استوعر) المکان أو الطریق: وجده وعرا.
الاعراب:
تنفّس الصعداء: الصعداء مفعول مطلق نوعی، أتباع کلّ ناعق، خبر بعد خبر، و جملة یمیلون، صفة، ما بقی الدّهر: لفظة ما، مصدریّة زمانیة، ها، حرف تنبیه، ههنا، ظرف مستقرّ خبر إنّ قدّم علی اسمها.
لو أصبت: جملة شرطیة جوابها محذوف، و لو بمعنی إن، لا ذا و لا ذاک:
لا نافیة بمعنی لیس، و ذا اسمها، و خبرها محذوف أی لاذا من حملة العلم الأحقاء و لا ذاک و هما المذکوران بعد اصیب.
أو منهوما عطف علی لقنا، الأقلّون عددا: خبر لمبتدأ محذوف أی هم الأقلّون آه، من أسماء الأصوات مبنیة و لا محلّ لها من الاعراب کفواتح السور، شوقا مفعول مطلق لفعل محذوف أی اشتاق شوقا.
المعنی:
کمیل بن زیاد من خواص علیّ علیه السّلام و من أصحاب سرّه لم یعرف کما هو حاله و لم ینتشر عنه ترجمة تلیق بها فصار سرّا فی سرّ.
قال فی الرجال الکبیر: کمیل بن زیاد النخعی من خواصّهما، من أصحاب أمیر المؤمنین من الیمن کمیل بن زیاد النخعی کذا فی- صه- نقلا عنه، و علّق علیه الوحید البهبهانی فی حاشیته: کمیل هذا هو المنسوب إلیه الدّعاء المشهور، قتله الحجاج و کان أمیر المؤمنین قد أخبره بأنّه سیقتله، و هو من أعاظم خواصّه- إلی أن قال:
و فی النهج ما یدلّ علی أنّه کان من ولاته علی بعض نواحی العراق، انتهی.
و معرّف مقام کمیل دعاؤه المعروف الّذی سار و طار إلی جمیع الأقطار و هو ذکر الأخیار فی لیالی الجمعة بالاعلان و الاسرار، و حدیثه المشهور فی بیان النفس و أصنافه، ذکره الشیخ البهائی قدّس سرّه فی کشکوله، و حدیثه فی السئوال عن الحقیقة و هو من غرائب الحدیث، و لم أجد له سندا و إن کان متنه عالیا و من الأسرار الدقیقة فی مراتب العرفان.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 220
و مصاحبته هذا مع علیّ علیه السّلام، و هو مشهور مستفیض بین الفریقین یقطع بصحته عنه علیه السّلام و یستفاد منه مقام شامخ لکمیل، حیث إنّه علیه السّلام بنی مکتبا خاصّا به فی هذا الحدیث، و قد ابتکر علیّ علیه السّلام بناء المکاتب فی الامّة الإسلامیة و شرع فی درس شتّی العلوم من أدب و عرفان و فقه و تفسیر و غیرها، فالطرق العلمیّة الاسلامیّة کلّها ینتهی إلیه باذعان من الموافق و المخالف، فله مکتب عامّ فی مسجد الکوفة یعلّم النّاس من أیّ مذهب و مسلک من صدیق و عدوّ.
و له مکتب خاصّ بشیعته و معتقدیه و أحبّائه و معتمدیه، یشرح لهم فیها المعارف الحقّة و الاصول المحقّة لمذهب الامامیّة.
و هذا مکتب بناه لکمیل بن زیاد، مکتب خاص فی خلوة عن الأجانب و ضوضاء العامّة.
مکتب صحراوی تحت ظلّ السماء الصافیة و علی الأرض الطبیعیة الخالیة عن کلّ صنعة و فنّ بشریة، فلا تجد فیها إلّا الحقّ و الحقیقة، و صفحات کتاب الکون و الطبیعة المؤلّف بید القدرة الالهیّة.
مکتب مشائی المظهر یمثّل سیرة أرسطا طالیس فی تعلیماته العالیة لخواصّ تلامیذه.
مکتب إشراقی المخبر یمثّل سیرة أفلاطون فی الکشف عن الحقائق عند زوایا الاعتزال عن الخلائق.
مکتب تربوی أخلاقی یوسم بالرّفض و السقوط أکثر طلّاب العلم و أصحاب الدعاوی الطنانة الفارغة، و یشیر إلی ما حکی عن فیثاغورث من أنّه أسّس مکتبا أخلاقیا لطلاب العلم مقسوما علی صفوف معینة: صفّ للتربیة بالحلم و صفّ للتربیة بالعفّة إلی أن یصل الطالب بعد الفوز فی هذه الصفوف إلی صفّ یعرض علیه أن یموت فیکفن و یجعل فی تابوت و یدفن فی سرداب إلی حین ما، و هو الامتحان النهائی فان فاز فی هذا الامتحان یدخل علی الاستاذ فیثاغورث فی قاعة کتب أسرار علمه علی
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 221
جدرانه فیقول: یا ولد الان طاب لک الاستفادة من هذه السطور العلمیّة و الأسرار العرفانیّة.
و لم یذکر فی الحدیث أنّ إخراج کمیل إلی الجبان کان تحت ستار اللّیل و لکن یظهر من التأمّل فی تحصیل هذه الخلوة الروحانیّة أنّه کانت فی اللّیل، فتدبّر.
و یا لیت ارّخت هذه المصاحبة و أنّها کانت قبل حرب صفّین أو بعدها، و إن کان یستشمّ من تنفّسه الصّعداء و التجائه إلی الصحراء أنها کانت بعد حرب صفین و ظهور فتنة الخوارج و خذلان أهل الکوفة، فقد تشتعل من خلاله لو عات قلبه الشریف الأسیف.
و یظهر أنّ کمیل جاهد فی سبیل عقیدته و إیمانه حتّی قتل شهیدا، و مثل فی حیاته حیاة الأحرار المناضلین- إنّ الحیاة عقیدة و جهاد-.
و قام علیه السّلام فی هذه الخلوة مقام استاذ اجتماعی خبیر بروحیّة الامّة و حلّلها تحلیلا دقیقا، و حصرها فی ثلاث:
العالم الربانی الّذی کلّمه اللَّه من وراء حجاب، أو یوحی إلیه بکتاب، أو یرسل رسولا إلیه، و من قام مقامه من الأوصیاء الّذین تلقّوا علمهم عن الأنبیاء تلقینا و قذفا فی القلوب.
و المتعلّم من هؤلاء الأنبیاء و الأوصیاء علی صحیح الروایة و طریق النجاة.
و العامّة العمیاء یدورون کالذّبان هنا و هنا و یمیلون مع کلّ ریح و یرکضون وراء کلّ ناعق، قلوبهم مظلمة و هم علی حیرة و شکّ فی حیاتهم.
ثمّ توجّه إلی مفاضلة دقیقة بین العلم و المال، و أتی بما لا مزید علیه ترغیبا علی طلب العلم، و تزهیدا عن جمع المال و الادّخار.
ثمّ شرع فی تنظیم برنامج أخلاقی لطلّاب العلم، و أسقط منهم أربعة أصناف رفضهم باتا و أخرجهم من مکتبه الرّوحانی:
1- اللّقن الغیر المأمون علیه، و هو المنافق الّذی لا إیمان له بما یتعلّمه
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 222
و کان علمه علی لسانه لا یتجاوزه إلی قلبه، و غرضه من کسب العلم طلب الدّنیا و التسلّط علی العباد بتصدّی المناصب العالیة و الرتب الحکومیة کأمثال طلحة و الزبیر و معاویة فی عصره، و هم الأکثرون الذین تشکلوا فی جبهة الجمل و صفین تجاه أمیر المؤمنین، و فرّقوا ملّة الاسلام تفریقا، و احتجّوا بما تعلّموه علی علیّ علیه السّلام و خدعوا العامّة الهمج و جرّوهم إلی نعیقهم.
2- المنقاد، المعتقد الأحمق الّذی لا بصیرة له فی تطبیق العلم علی الحوادث فینقدح الشکّ فی قلبه بتجدّد الحوادث الّتی لا یستأنسها، و هم الخوارج الّذین ثاروا علیه بعد قضیة الحکمین، و هم جلّ أصحابه المجتهدون العبّاد، قوّام اللیل الصائمون فی النهار، و لکن المبتلون بنحو من الحمق ظهر فیما ارتکبوه بعد ظهورهم نشیر إلی شطر منها:
الالف- بعد مفارقتهم عنه علیه السّلام کانوا یقتلون المسلمین و یغنمون أموالهم علی عادة الغزو و الغارة الّتی اعتادوها فی الجاهلیّة، فانّ أکثرهم من بدو نجد.
ب- یحاکمون اسراءهم و من یلقونه بالسؤال عن علیّ علیه السلام أ کافر أم مسلم؟ فلو قال المسئول عنه: إنّه کافر رحّبوا به و صافحوه و أدخلوه معهم، و لو قال: إنه مسلم کفّروه و قتلوه فورا، و هل هذا إلّا حمق واضح.
ج- دخلوا نخیلة فی ضواحی النهروان فأخذ أحدهم تمرة ضئیلة أسقطته الریح من النخلة و أراد أن یأکلها فنهروه بحجّة أنّه مال غیر مأذون علیه، و لقوا عبد اللَّه بن خباب بن الأرت ابن صحابی کبیر مع زوجته الحبلی فقتلوه، و قتلوا زوجته الحبلی و هل هذا إلّا الحمق.
و الحمق خفّة و نقصان فی التعقّل عبّر عنه علیه السّلام بعدم البصیرة فی جوانب العلم و عدم القدرة علی تحلیل القضایا، و لا ینافی کون صاحبه عالما و مجتهدا و مرجعا و مقلّدا، فانّ أکثر الخوارج أفاضل العلماء المجتهدین الّذین أخذوا العلم عن النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله و عن علیّ علیه السّلام.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 223
و العجب من ابن میثم رحمه اللَّه حیث حمل کلامه فی الصنف الثانی من طلّاب العلم علی العوام المقلّدین فقال: و أمّا الثانی ممن لا یصلح لحمله فهو المقلّد- إلخ.
3- من غلب علیه الشهوة و خصوصا الجنسیة منها بحیث تجرّه إلی مناظرها و محالها، و لا یقدر أن یمنع شهوته، فصار سلس القیاد له کبعیر یمشی وراء من یجرّه و لو کانت فارة البرّ، کأمثال مغیرة بن شعبة، فانهم مقهورون لشهواتهم، و لا یؤثّر علمهم فی ردعهم عنها.
و قد ثبت فی کتب التاریخ أنه بعد أن صار عاملا لعمر علی الکوفة فی سنین شیبته لم یملک نفسه أن فجر بامّ جمیل ذات البعل علی منظر جمع من الصّحابة، و رفع إلی محکمة برئاسة عمر نفسه، و نجاه زیاد بن أبیه أحد الشهود باشارة من عمر رئیس المحکمة، من أراد التفصیل فلیرجع إلی التاریخ.
4- الطالب للعلم، و لکن المغرم بالجمع و الادّخاد للأموال، فهو طالب الدّینار و الدرهم، و قد غلب علیه حبّ الصفراء و البیضاء حتّی أنساه ما وراه و توجّه إلی أنّ هذه الأوصاف علی سبیل منع الخلوّ فربما یجتمع فی طالب أکثر من واحدة منها.
و لمّا کانت نتیجة هذا التحلیل الدقیق الاجتماعی من روحیّة الناس عموما و من أصناف طلّاب العلم الّذین یرجی أن یهتدی بهم هؤلاء الرعاع خصوصا منفیّة و موجبة للیأس لقلّة العلماء الربانیّین و المتعلّمین علی سبیل النجاة فیخاف من اندراس الحقّ و محو العلم بموت حاملیه بوجه مطلق.
استدرک فی آخر کلامه بما أثبت بقاء العلم و العالم و دوام الحقّ و المعالم و لو فی فئة قلیلة حتّی یظهر الحجّة القائم عجّل اللَّه فرجه و تظهر حقیقة الإسلام علی الدّین کلّه و لو کره المشرکون.
فقال علیه السّلام: اللّهمّ بلی لا تخلو الأرض من قائم للّه بحجّة، و صرّح بأنهم الأقلّون عددا، و الأعظمون أجرا و قدرا، بهم یحفظ اللَّه حججه و بیناته حتّی
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 224
یودعوها نظراءهم، ثمّ وصفهم بما وصفهم من العلم و الیقین، و قرّر صریحا ما علیه الامامیّة فی أمر الدّین.
و العجب من الشارح المعتزلی الظاهر من کلامه القطع بصدور هذا الحدیث من فم أمیر المؤمنین فقال فی شرح قوله علیه السّلام (بلی لا تخلو الأرض من قائم للّه تعالی بحجّة) «ص 351- ج 18»: و هذا یکاد یکون تصریحا بمذهب الامامیّة، إلّا أنّ أصحابنا یحملونه علی أنّ المراد به الأبدال الّذین وردت الأخبار النبویّة عنهم- إلخ.
فیا لیت خلص نفسه من حبالة کید کاد، و اعترف بهذا الحقّ الصریح، و ضرب أخبار الأبدال الموضوعة علی الجدار، و فارق هؤلاء الأصحاب الضالّین الحائرین و لحق بأصحاب الحقّ و الیقین.
الترجمة:
برای کمیل بن زیاد نخعی فرموده:
کمیل گوید. أمیر المؤمنین دستم را گرفت- خوشا بحالش- و مرا به بیابان کشید و چون بفضای صحرا رسید آهی عمیق از دل برآورد و سپس فرمود:
ای کمیل این دلها خزانه هائی برای دانشند، بهترین دل آنست که دانشگیرتر باشد، آنچه بتو می گویم از من بخاطر خود بسپار:
مردم سه دسته اند: عالم ربانی، و آموزنده در راه نجات و حق، و مردم عوام مگس منش که پیرو هر بانک خرانه اند، هر بادی بوزد آنها را بسوی خود کشد پرتو دانش بر آنها نتابیده و بستون پایدار تکیه ندارند.
ای کمیل دانش به از دارائی است، دانش تو را پاسبانست و تو باید پاسبان دارائی باشی، مال و دارائی با خرج کردن کاهش یابد ولی دانش بوسیله صرف آن بیفزاید، آنکه ساخته مال است با زوال مال از میان می رود.
ای کمیل دانش تنها کیش بشر است و باید بدان پای بند بود، بوسیله آن
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 225
هر انسانی در دوران زندگانی خود شیوه فرمانبری بدست آرد، و برای پس از مردنش ذکر خیری بجا گذارد، دانش حکمفرما است ولی مال فرمانگذار است.
ای کمیل، گنجداران اموال و ثروت نابود شدند و دانشمندان زنده اند دانشمندان تا روزگار بر جاست پایدارند اشخاصشان ناپدیدند ولی نمونه های عالی آنان در دلها موجودند، بخود باش راستی که در اینجا «با دستش به سینه مبارکش اشارت کرد» دانش انبوه و ژرفی است کاش حاملانی برای آن بدست می آوردم، آری شاگردانی در دست دارم ولی:
یکی زودآموز طوطی صنعتی است که مورد اطمینان نیست، دین را أبزار دنیا می سازد و بنعمت قدرت دانش بر بندگان خدا می ستازد، و از آن شمشیری بر علیه اولیاء خدا می سازد.
و دیگری که منقاد و مطیع پیشوایان بر حق است ولی بجوانب دانش بینا نیست و قدرت تحلیل و تجزیه آن را ندارد آغاز یک شبهه او را می لرزاند و بشک می اندازد و از راه می برد، نه این بدرد من می خورد و نه آن سومی آزمند و حریص بر لذّتهای دنیا است، و مهارش بدست شهوت و دلخواه بیجا است.
و چهارمی پول پرست و شیفته اندوختن زر و سیم و دنبال پس انداز است، این دو هم بهیچ وجه دین نگهدار نیستند مانندترین چیزی بدانها همان چهارپایان چرنده اند، چنین است که دانش با مرگ دانشمند مدفون می شود.
بار خدایا آری با این حال زمین از کسی که قیم حجت إلهی است تهی نماند که مقتضیات زمان ظاهر و مشهور باشد و یا این که از نظر سوء پذیرش مردم ترسناک و در پس پرده نهان گردد، برای این که حجتها و بیّنات خدا از میان نروند، اینان چندند؟ و در کجایند؟ بخدا سوگند که شماری بس اندک و مقامی بس بزرگ دارند بوسیله آنان خداوند حجتها و نشانه های خود را نگه دارد تا آنها را بهمگنان خود بسپارند و بذر دانش حق را در دلهای همگنان خود بکارند- وصف آنان چنین است- 1- امواج دانش آنها را تا ژرف بینش و درک حقایق آفرینش بکشاند.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 226
2- جان یقین و ایمان بحقائق را با دل پاک خود لمس کنند.
3- آنچه را خوشگذرانهای هوسباز سخت و ناهموار شمارند، دلنشین و هنجار دانند.
4- بدانچه نادانان کور دل از آن در هراسند، انس و الفت دارند.
5- با تنهای خاکی خود همراه دنیا هستند و جانهایشان باسایشگاه بلند قدس آویخته است. آنانند جانشینان خدا در روی زمینش و داعیان بر حق دینش آه و افسوس چه اندازه شوق دیدارشان را بر دل دارم.
کمیل آن یار صاحب سرّ حیدر نسب دار از نخع بر همکنان سر
بگفت از حال خود این داستان را ستایش گر امیر مؤمنان را
که دست من گرفت و برد صحرا ز آهش خیمه گاهی کرد برپا
در آن صحرای خلوت عقده بگشود ز در معرفت صحرا بر اندود
بگفتا ای کمیل از حال دلها بگویم با تو اسراری مهنّا
همه دلها خزینه ی علم و دانش هر آن دل بیش گیرد پرستایش
بخاطر در سپار آنچه ات بگویم که من این راه را بهر تو پویم
همه مردم سه دسته، بیش و کم نیست در این تقسیم بر آنها ستم نیست
یکی خود عالم ربّانی آمد یکی شاگرد وی کو ناجی آمد
سوم آن توده نادان حیران مگس مانند در هر سوی پرّان
طرفداران هر بانک خرانه برد هر بادشان هر سوی لانه
نتابیده بر آنها نور دانش نباشد تکیه گاهیشان ز بینش
کمیلا علم حق بهتر ز مال است دلیلش صاف چون آب زلال است
کند علمت تو را خود پاسبانی ولی بر مال تو چون پاسبانی
هزینه کاهد از هر مال و دانش ز آموزش بخود آرد فزایش
هر آنچه ساخته از مال باشد چه رفت از کف همه پامال باشد
کمیلا علم کیش حق انسان که انسان زان دهد انجام فرمان
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 227
چه عالم زنده شد فرمانگزار است چه میرد ذکر خیرش در شمار است
بهر جا علم حاکم بر جهانست و لیکن مال محکوم کسان است
کمیلا مالداران مرده باشند اگر چه زنده و اندر تلاشند
ولی مردان دانش زنده هستند بدوران تا بود پاینده هستند
اگر اشخاص آنها ناپدیدند مثلهاشان بدلها آرمیدند
هلا در سینه ام علمی است انبوه که سنگینی کند بر آن چنان کوه
چه خوش بود ار که دانشجوی لائق بدست آورد می در این خلائق
بلی باشند اندر پیش دستم کسانی بس ولی طرفی نبستم
یکی طوطی صفت آموزد از من ولی ایمن نه از نیرنگ و از فن
نماید علم دین ابزار دنیا کند گردن کشیء بر پیر و برنا
از آن حجت بدست آرد چه روباه بضد أولیاء اللَّه، صد آه
یکی منقاد حق باشد و لیکن ندارد هوش و بینائی بهر فن
ز هر پیشامدی در شبهه افتد ز شک و ریب فتنه از ره افتد
نه این را دوست می دارم نه آنرا بدور انداز بهمان و فلان را
سوم شاگرد من لذت پرست است اسیر شهوت و بیقید و مست است
چهارم در پی جمع و پس انداز ز بهر دین نباشند این دو سرباز
همانندند حیوان چرا را که باید برد آنها را بصحرا
چنین باشد که دانش رفته از دست چه دانشمند مرد و رخت بر بست
خداوندا تو می دانی بحالی زمین از حجت حق نیست خالی
چه ظاهر باشد و مشهور و منظور چه از بیم و هراس خلق مستور
برای آنکه حجّتهای سبحان نماند باطل و بیهوده برهان
چه قدرند و کجا این راد مردان که عالم جسم و اینان اندر آن جان
بذات حق که اینان کم شمارند اگر چه قدر و رتبت بیش دارند
نگهبانان حجّتهای حقّند امین بینات و رتق و فتقند
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 228
چه دور خدمت آنان سرآید برای همکنانشان نوبت آید
که بسپارند اسرار امامت بهمکاران خود نوبت بنوبت
ز دانش بر بصیرت یورش آرند بدل روح یقین در گردش آرند
پسندند آنچه مترفهای بدکیش از آن هستند اندر بیم و تشویش
بیارامند با روحی خرامان از آنچه می هراسد مرد نادان
در این دنیا است تنهاشان و لیکن بعرش آویخته جانهای روشن
خدا را در زمین وی خلیفه دعات ملت پاک حنیفه
دریغا از فراق روی آنان بدیدار همه مشتاقم از جان
کمیلا باز گرد اکنون دگر بس اگر خواهی که برگردی تو واپس
