[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): مَنْ أُعْطِیَ أَرْبَعاً لَمْ یُحْرَمْ أَرْبَعاً؛ مَنْ أُعْطِیَ الدُّعَاءَ لَمْ یُحْرَمِ الْإِجَابَةَ، وَ مَنْ أُعْطِیَ التَّوْبَةَ لَمْ یُحْرَمِ الْقَبُولَ، وَ مَنْ أُعْطِیَ الِاسْتِغْفَارَ لَمْ یُحْرَمِ الْمَغْفِرَةَ، وَ مَنْ أُعْطِیَ الشُّکْرَ لَمْ یُحْرَمِ الزِّیَادَةَ.
[قال الرضی رحمه الله تعالی و تصدیق ذلک [فی] کتاب الله تعالی قال الله فی الدعاء "ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ" و قال فی الاستغفار "وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللَّهَ یَجِد اللَّهَ غَفُوراً رَحِیماً" و قال فی الشکر "لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزیدَنَّکُمْ" و قال فی التوبة "إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللَّهِ لِلَّذینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بجَهالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ فَأُولئِکَ یَتُوبُ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ کانَ اللَّهُ عَلِیماً حَکِیماً"].[/hadith]
این چهار چیز را دریابید:
امام(علیه السلام) در این کلام حکیمانه به چهار نعمت الهی اشاره می فرماید که هرگاه محقق شوند چهار نعمت دیگر را به دنبال خود دارند. می فرماید: «کسی که توفیق چهار چیز پیدا کند از چهار چیز محروم نخواهد شد»; (مَنْ أُعْطِیَ أَرْبَعاً لَمْ یُحْرَمْ أَرْبَعاً). اشاره به این که این چهار چیز با آن چهار چیز لازم و ملزوم یکدیگرند همان گونه که در قرآن هم به آن اشاره شده و در ذیل این کلام خواهد آمد.
نخست این که: «کسی که توفیق دعا یابد از اجابت محروم نمی گردد»; (مَنْ أُعْطِیَ الدُّعَاءَ لَمْ یُحْرَمِ الاِْجَابَةَ).
زیرا همان گونه که در ذیل خواهد آمد این وعده الهی است که فرموده است دعا کنید تا من اجابت کنم. دعا ـ همان گونه که قبلاً هم گفته ایم ـ یکی از مهم ترین عبادات و امور سرنوشت ساز در زندگی بشر است. انسان باید تمام تلاش و کوشش خود را در رسیدن به اهداف صحیح به کار گیرد; ولی در بسیاری از موارد عاجز و ناتوان می شود و دستش از همه جا کوتاه می گردد. اینجاست که رو به درگاه الهی می آورد و با اظهار عجز از لطف و کرم او استمداد می جوید و با این عمل شایسته این می شود که خدا آن نعمت را چنانچه صلاح او باشد به او بدهد و اگر صلاح او نباشد پاداش مهم تری ـ طبق آنچه در روایات آمده ـ برای او ذخیره می کند. البته قبولی دعا شرایطی دارد که ما آن را به طور مشروح در مقدمه مفاتیح نوین آورده ایم.
دوم این که: «کسی که توفیق توبه پیدا کند از قبول آن محروم نمی گردد»; (وَمَنْ أُعْطِیَ التَّوْبَةَ لَمْ یُحْرَمِ الْقَبُولَ).
انسان همواره در معرض لغزش هاست; هوای نفس و شهوات از درون و وسوسه های شیاطین انس و جن و زرق و برق دنیا از برون دائماً طوفانی در اطراف او به راه می اندازد و گاه گرفتار لغزش می گردد. اگر باب توبه به روی او گشوده نشود مأیوس می گردد و به دنبال آن در دریای گناه غوطه ور خواهد شد. اما خداوند رحمان و رحیم درهای توبه و اصلاح خویشتن را به روی او گشوده و وعده قبول به توبه کنندگان حقیقی داده است تا از رحمت خدا مأیوس نشوند و از مسیر حق منحرف نگردند. امام سجاد(علیه السلام) در مناجات تائبین می فرماید: «إلهی أنْتَ الَّذی فَتَحْتَ لِعِبادکَ باباً إلی عَفْوِکَ سَمَّیْتَهُ التَّوْبَةَ وَقُلْتَ: (تُوبوا إِلَی اللهِ تَوْبَةً نَصُوحاً) فَما عُذْرَ مَنْ أغْفَلَ دُخُولَ الْباب بَعْدَ فَتْحِهِ; خداوندا تو کسی هستی که دری به روی بندگان خود گشوده ای و نام آن را توبه گذارده ای و فرموده ای: «همگی به سوی خدا باز گردید و توبه خالص کنید» با این حال آنان که غافل می شوند تا از این در به سوی عفو الهی وارد شوند چه عذری دارند».
در سومین جمله می فرماید: «کسی که توفیق استغفار یابد از آمرزش محروم نمی شود»; (وَمَنْ أُعْطِیَ الاِْسْتِغْفَارَ لَمْ یُحْرَمِ الْمَغْفِرَةَ).
«توبه» ندامت از گذشته و بازگشت به سوی خداست و «استغفار» یکی از شرایط آن است و در واقع ذکر استغفار بعد از توبه در کلام امام(علیه السلام) از قبیل ذکر خاص بعد از عام است. البته گاه استغفار و توبه به یک معنا نیز استعمال می شوند; به هر حال خداوند غفور و ودود وعده داده که مستغفرین را مورد محبت قرار دهد و آنها را مشمول آمرزش و مغفرت خویش سازد.
در چهارمین جمله می فرماید: «کسی که توفیق شکرگزاری پیدا کند از فزونی نعمت محروم نخواهد شد»; (وَمَنْ أُعْطِیَ الشُّکْرَ لَمْ یُحْرَمِ الزِّیَادَةَ).
این وعده الهی است که در آیات ذیل خواهد آمد و عقل و خرد انسان نیز گواه بر آن است، زیرا شکرگزاران لیاقت خود را با این عمل برای فزونی نعمت ثابت می کنند و خداوند حکیم که هر کارش روی حساب و حکمت است به این گونه افراد نعمت بیشتری می بخشد. البته می دانیم شکر حقیقی تنها شکر به زبان نیست بلکه مرحله مهم تر آن شکر عملی است و آن این است که از هر نعمتی در جای خود استفاده کند و نعمت های الهی را وسیله عصیان و نافرمانی حق نسازد.
به دنبال این کلمات حکمت آمیز مرحوم سیّد رضی می گوید: «تصدیق و تأیید این گفتار (درباره امور چهارگانه و نتایج آن) در قرآن مجید است»; (قالَ الرَّضِیُ وَتَصدیقُ ذلِکَ کِتابُ اللهِ).
«خداوند در مورد دعا می فرماید: مرا بخوانید تا (دعای) شما را اجابت کنم»; (قالَ اللهُ فی الدُّعاءِ: (ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ)(1)).
درباره استغفار می فرماید: «هرکس کار بدی انجام دهد یا به خود ستم کند، سپس از خداوند طلب آمرزش نماید، خدا را آمرزنده و مهربان خواهد یافت»; (وَمَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّهَ یَجِد اللّهَ غَفُوراً رَحِیماً).(2)
درباره شکر می فرماید: «اگر شکرگزاری کنید، (نعمت خود را) بر شما افزون خواهم کرد»; (لَئِنْ شَکَرْتُمْ لاََزیدَنَّکُمْ).(3)
درباره توبه می فرماید: «پذیرش توبه از سوی خدا، تنها برای کسانی است که کار بد را از روی جهالت انجام می دهند، سپس به زودی توبه می کنند. خداوند، توبه چنین کسانی را می پذیرد; و خدا دانا و حکیم است»; (إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللّهِ لِلَّذینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بجَهالَة ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیب فَأُولئِکَ یَتُوبُ اللّهُ عَلَیْهِمْ وَکانَ اللّهُ عَلِیماً حَکِیماً).(4)
همان گونه که در بالا آمد در منابع فراوانی استدلال به این آیات در کلام امام(علیه السلام) است نه کلام سیّد رضی و این استدلال نشان می دهد که امامان معصوم(علیهم السلام) بسیاری از سخنان پربار خود را از قرآن مجید و تفسیر آن برگزیده اند.
این امور چهارگانه به طور گسترده در روایات معصومان(علیهم السلام) نیز آمده است. از جمله در حدیثی از پیغمبر اکرم(صلی الله علیه وآله) می خوانیم که فرمود: «خَیْرُ الْعِبادَةِ الاِْسْتِغْفارُ; بهترین عبادت استغفار است».(5)
در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است: «أکْثِرُوا مِنَ الاِْسْتِغْفارِ فَإنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ لَمْ یُعَلِّمْکُمُ الاْسْتِغْفارَ إلاّ وَهُوَ یُریدُ أنْ یَغْفِرَ لَکُمْ; زیاد استغفار کنید زیرا خداوند متعال استغفار را به شما نیاموخته مگر به این جهت که می خواهد شما را بیامرزد».(6)
تأثیر استغفار در برطرف شدن مشکلات و هموم و غموم و فزونی رزق نیز طبق روایات قابل انکار نیست.
درباره اهمیت شکر نیز همین بس که در حدیثی از امام امیرالمؤمنین در «غررالحکم» می خوانیم: «اَوَّلُ ما یَجِبُ عَلَیْکُمْ لِلّهِ سُبْحانَهُ شُکْرُ أیادیهِ وَابْتِغاءُ مَراضیهِ; نخستین چیزی که بر شما در برابر خداوند سبحان واجب است شکر نعمت های او و به دست آوردن موجبات خشنودی اوست»(7). (8)
پی نوشت:
(1). غافر، آیه 60.
(2). نساء، آیه 110.
(3). ابراهیم، آیه 7.
(4). نساء، آیه 17.
(5). کافی، ج 2، ص 517.
(6). میزان الحکمة، ح 4816.
(7). غررالحکم، ح 3389.
(8). سند گفتار حکیمانه: صاحب کتاب مصادر نهج البلاغه می گوید: «از کسانی که این کلام شریف را قبل از سیّد رضی نقل کرده اند مرحوم صدوق در خصال است که با سند خود آن را (با تفاوت هایی) از امام صادق(علیه السلام) نقل می کند (و به احتمال قوی منبع حدیث امام صادق(علیه السلام) نیز کلام امیر مؤمنان علی(علیه السلام) است). قابل توجه این که ابن ابی الحدید در ذیل این کلام حکیمانه می گوید: گرچه ظاهر کلام سیّد رضی این است که آنچه در ذیل آن آمده (وَتَصْدیقُ ذلِکَ کِتابُ اللهِ...) استنباطی است که سیّد رضی از آیات قرآن نموده; ولی در بعضی از روایات این چند جمله نیز جزء کلام امیرمؤمنان علی(علیه السلام) ذکر شده است. (شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 18، ص 331) از جمله تذکرة الخواص ابن جوزی این کلام را با تمام آنچه در ذیلش آمده از علی(علیه السلام) نقل نموده و اشاره کرده است که اسناد آن برای اختصار حذف شده است». (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 120). از آن جالب تر این که خود مرحوم سیّد رضی در کتاب خصائص الائمة این کلام را با آنچه در ذیلش آمده همه را به عنوان روایتی از امام امیر مؤمنان(علیه السلام) نقل نموده است (خصائص الائمة، ص 103). مرحوم علامه مجلسی نیز در بحارالانوار گرچه این کلام را از نهج البلاغه ذکر کرده اما ذیل آن را متصل با کلام امام(علیه السلام) آورده که نشان می دهد نسخه نهج البلاغه که در نزد او بوده جمله قال الرضی را نداشته است (بحارالانوار، ج 6، ص 37، ح 61).
