[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام) -وَ قَدْ سَمِعَ رَجُلًا یَذُمُّ الدُّنْیَا-: أَیُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْیَا الْمُغْتَرُّ بغُرُورِهَا [الْمُنْخَدعُ] الْمَخْدُوعُ بأَبَاطِیلِهَا، أَ [تَفْتَتِنُ] تَغْتَرُّ [بهَا] بالدُّنْیَا ثُمَّ تَذُمُّهَا؟ أَنْتَ الْمُتَجَرِّمُ عَلَیْهَا أَمْ هِیَ الْمُتَجَرِّمَةُ عَلَیْکَ؟ مَتَی اسْتَهْوَتْکَ أَمْ مَتَی غَرَّتْکَ؟ أَ بمَصَارِعِ آبَائِکَ مِنَ الْبلَی أَمْ بمَضَاجِعِ أُمَّهَاتِکَ تَحْتَ الثَّرَی؟ کَمْ عَلَّلْتَ بکَفَّیْکَ وَ کَمْ مَرَّضْتَ بیَدَیْکَ؟ تَبْتَغِی لَهُمُ الشِّفَاءَ وَ تَسْتَوْصِفُ لَهُمُ الْأَطِبَّاءَ غَدَاةَ، لَا یُغْنِی عَنْهُمْ دَوَاؤُکَ وَ لَا یُجْدی عَلَیْهِمْ بُکَاؤُکَ، لَمْ یَنْفَعْ أَحَدَهُمْ إِشْفَاقُکَ وَ لَمْ تُسْعَفْ فِیهِ بطَلِبَتِکَ، وَ لَمْ تَدْفَعْ عَنْهُ بقُوَّتِکَ وَ قَدْ مَثَّلَتْ لَکَ بهِ الدُّنْیَا نَفْسَکَ وَ بمَصْرَعِهِ مَصْرَعَکَ. إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا وَ دَارُ عَافِیَةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا وَ دَارُ غِنًی لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا وَ دَارُ مَوْعِظَةٍ لِمَنِ اتَّعَظَ بهَا؛ مَسْجِدُ أَحِبَّاءِ اللَّهِ وَ مُصَلَّی مَلَائِکَةِ اللَّهِ وَ مَهْبطُ وَحْیِ اللَّهِ وَ مَتْجَرُ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ؛ اکْتَسَبُوا فِیهَا الرَّحْمَةَ وَ رَبحُوا فِیهَا الْجَنَّةَ؛ فَمَنْ ذَا یَذُمُّهَا وَ قَدْ آذَنَتْ ببَیْنِهَا وَ نَادَتْ بفِرَاقِهَا وَ نَعَتْ نَفْسَهَا وَ أَهْلَهَا، فَمَثَّلَتْ لَهُمْ ببَلَائِهَا الْبَلَاءَ وَ شَوَّقَتْهُمْ بسُرُورِهَا إِلَی السُّرُورِ، رَاحَتْ بعَافِیَةٍ وَ ابْتَکَرَتْ بفَجِیعَةٍ تَرْغِیباً وَ تَرْهِیباً وَ تَخْوِیفاً وَ تَحْذیراً؛ فَذَمَّهَا رِجَالٌ غَدَاةَ النَّدَامَةِ وَ حَمِدَهَا آخَرُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ؛ ذَکَّرَتْهُمُ الدُّنْیَا [فَذَکَّرُوا] فَتَذَکَّرُوا وَ حَدَّثَتْهُمْ فَصَدَّقُوا وَ وَعَظَتْهُمْ فَاتَّعَظُوا.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 200
السادسة و العشرون بعد المائة من حکمه علیه السّلام:
(126) و قال علیه السّلام: و قد سمع رجلا یذمّ الدّنیا: أیّها الذّامّ للدّنیا المغترّ بغرورها المنخدع بأباطیلها! أ تغترّ بالدّنیا ثمّ تذمّها أنت المتجرّم علیها؟ أم هی المتجرّمة علیک؟ متی استهوتک؟ أم متی غرّتک؟ أ بمصارع آبائک من البلی؟ أم بمضاجع أمّهاتک تحت الثّری؟ کم علّلت بکفّیک؟ و کم مرّضت بیدیک؟ تبغی لهم الشّفاء و تستوصف لهم الأطبّاء، غداة لا یغنی عنهم دواؤک، و لا یجدی علیهم بکاؤک، و لم ینفع أحدهم إشفاقک، و لم تسعف بطلبتک و لم تدفع عنه بقوّتک! و قد مثّلت لک به الدّنیا نفسک، و بمصرعه مصرعک! إنّ الدّنیا دار صدق لمن صدقها، و دار عافیة لمن فهم عنها، و دار غنی لمن تزوّد منها، و دار موعظة لمن اتّعظ بها مسجد أحبّاء اللَّه، و مصلّی ملائکة اللَّه، و مهبط وحی اللَّه، و متجر أولیاء اللَّه، اکتسبوا فیها الرّحمة، و ربحوا فیها الجنّة، فمن ذا یذمّها و قد آذنت ببینها، و نادت بفراقها، و نعت نفسها و أهلها، فمثّلت لهم ببلائها البلاء، و شوّقتهم بسرورها إلی السّرور؟! راحت بعافیة و ابتکرت بفجیعة، ترغیبا و ترهیبا، و تخویفا و تحذیرا، فذمّها رجال غداة النّدامة، و حمدها آخرون یوم القیامة، ذکّرتهم الدّنیا فتذکّروا، و حدّثتهم فصدّقوا، و وعظتهم فاتّعظوا. (77134- 76944)
اللغة:
(تجرّم علیه): اتّهمه بجرم (المصرع): مکان الصرع، صرع صرعا: طرحه علی الأرض (ضجع) وضع جنبه بالأرض المضجع ج: مضاجع: موضع الاضطجاع- المنجد- (استهوتک) طلبت أن تهویها (مثّلت): صوّرت.
الاعراب:
فمن ذا یذّمها، ذا موصولة بمعنی الذی، و جملة یذمّها صلة لها. راحت بعافیة، الباء للالصاق. ترهیبا و ثلاث بعدها مفعول له لقوله: راحت و ابتکرت و هل یجری فیها تنازع العاملین، موضع تأمّل، لأنّ هذه النتائج تحصل بالفعلین معا، و هل یصحّ عمل عاملین فی معمول واحد؟ فتدبّر.
المعنی:
قد تعرّض علیه السّلام فی هذه الحکمة لامور هامّة:
1- نقد أدبیّ بالغ متوجّه إلی الشعراء و الخطباء من أهل کلّ لسان
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 201
فانّ أشعارهم و خطاباتهم ملیئة بذمّ الدّنیا و الشکوی عنها بأرضها و سمائها و أفلاکها و نجومها و أقمارها، فقلّما یخلو شعر شاعر أو کلام خطیب من المذمّة للدّنیا بوجه مّا.
2- درس نافع و بلیغ للتربیة و فلسفة رشیقة لطور الاستفادة من الدّنیا و ما فیها، و بیّن علیه السّلام أنّ ما هو خارج عن وجود الانسان ینعکس فیه علی ما یطلبه و یبتغیه، فالامور کیف ما کانت فی جوهرها إنما ترتبط بالانسان علی ما یشکلها هو لنفسه.
فالمؤثر فی حسن الأشیاء و قبحها و ذمّها و مدحها هو الانسان فانه یقدر أن یستفید من کلّ شیء أحسن استفادة إذا نظر الیه بالتعقّل و التدبّر اللائق.
فالدّنیا و ما فیها کتاب تلقی دروسا نافعة للمتعلّم اللائق و الطالب الشائق و لکن الکسل الرّاغب عن الاستفادة یمقتها و یعرض عنها و یذمّها کالطالب المدرسی اللّاهی الملاعب المعرض عن تحصیل الدروس المقرّرة فی المدارس و المکاتب، فانه ینظر إلی الکتب الدرسیة و التعلیمات المدرسیة نظر النفور و العداوة، و یحسبها عداوة لملاهیه و مانعة عما یشتهیه و یتّهمها بالجرم و یحکم علیها بالعقوبة.
کما أنّ الجاهل ینظر إلی ما لا یدرک فائدته من مظاهر الطبیعة بنظر المقت و السخریّة، فیقول: لما هذه الجبال الوعرة الشاهقة، و هذه الصحاری القفرة المجدبة، و هذه الأبحر الرهیبة الواسعة، و لما ذا؟! و لما ذا؟!.
و لکن العلم الحدیث قد توجّه إلی اکتناه هذه الامور و شرع بدرس کلّ من الکائنات من الذرّة إلی الدرّة، و اکتشف فوائد قیّمة و آثارا معجبة أودعها اللَّه فیها.
3- تعرّض لتحلیل الدّنیا و تجزئتها من ناحیة دروس العظة و الاعتبار بها و بما یجری فیها من الحوادث الجاریة الساریة إلی أبناء البشر جمعاء.
فیعاتب من ذمّه بقوله علیه السّلام: متی طلب منک الدّنیا أن تحبّه و جعلت تخدع
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 202
لک، مع أنها صوّرت لک من نفسها أبشع صور النفور و الرّدع عن التقرّب بها.
فتعرّض علیه السّلام لأنکی مصائب الدّنیا و أفجع حالة منها و هو النظر إلی قبور الاباء و مراقد الامّهات تحت الثری، و فی مرض الموت حین یتململون من الوجع و یلتمسون النجاة بکلّ جزع، فیطلب الابن علاجهم و یرکض وراء الطبیب و الادواء لشفائهم فلا یغنی عنهم شیئا.
ثمّ نبّه علیه السّلام علی أنّ ما یراه الإنسان من مرض الموت فی أبیه و امّه و ما یؤول حاله إلیه من الهلاک و الدفن تحت التراب مقدّر له و مصوّر تجاه عینه بالنسبة إلی نفسه، و کفی بذلک عبرة لکلّ أحد.
ثمّ بیّن طریق الاستفادة من الدّنیا و أنها تعاون علی السعادة فی العقبی و مدحها بأوصاف حمیدة عدة:
1- دار صدق لمن صدقها.
2- دار عافیة لمن فهم عنها.
3- دار غنی لمن تزوّد منها.
4- دار موعظة لمن اتّعظ بها.
5- مسجد أحبّاء اللَّه، و مصلّی الملائکة، و مهبط الوحی، و متجر الأولیاء اکتسبوا فیها الرّحمة، و ربحوا فیها الجنّة.
ثمّ اعتذرت عن الدّنیا بأنها طلبت الفراق و أخبرت عن فنائها مع أهلها و صورت عذاب الاخرة و سرور الجنّة و قامت واعظة بلیغة لأبنائها بحوادث العافیة و الفجیعة المتبدّلة لیلا و نهارا، و کفی بذلک وسیلة للترهیب عن الشرّ و الترغیب إلی الخیر و التخویف و التحذیر عن ارتکاب المعاصی.
4- دواء نافع لرفع الکسل و الاهمال العارض لکثیر من الأشخاص و خصوصا الشبّان فی هذا الزمان فیفقدون نشاطهم و یقطعون رجائهم عن الحیاة و یتنفّرون من الدّنیا حتّی یقدمون علی الانتحار و قتل النفس.
و قد توجّه علماء علم النفس إلی نفخ روح النشاط و الرّجاء بالحیاة فی عروق هؤلاء و توسّلوا بکلّ وسیلة تبلیغیّة، و حکمته هذه من أحسن الوسائل و أنجع
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 203
الأدواء لهذا الداء العضال، و یستشمّ من التدبّر فیها الاعتماد بالنفس لکلّ شخص.
الترجمة:
مردی در حضرتش دنیا را بیاد نکوهش گرفت و چون شنید چنین فرمود:
أی کسی که از دنیا نکوهش میکنی و بد میگوئی تو خود فریفته آنی و گول بیهودگیهای آن دامن گیر تو است، تو خود فریفته دنیا شدی و دل بدان بستی سپس از ان بد میگوئی عیبش می جوئی؟ تو باید دنیا را مجرم شماری یا این که دنیا حق دارد تو را مجرم بداند، کی دنیا بتو اظهار عشق کرد و کی و کجا تو را فریفت و چه ناز و گرشمه ای با تو کرد؟
راستی تو را بوسیله گورهای پوسیده پدرانت فریفت یا خوابگاه درون گور مادرانت؟ چه قدر برای زندگی آنها در بستر مرگ دست و پا زدی و از آنها پرستاری کردی و دنبال بیمارستان و پزشک دویدی، در آن بامدادی که درمان تو دردی از آنها دوا نکرد، و گریه و زاریت سودی بدانها نداد، و شفقت و مهربانیت بدرد آنها نخورد و نفعی بر ایشان نداشت، درخواست تو در باره نجات آنها باجابت نرسید، و با همه نیروی خود نتوانستی در برابر مرگ از آنها دفاع کنی، دنیا با همین مناظر آینده خودت را در برابرت مجسم کرد و قتلگاهت را بتو نشان داد.
راستی که دنیا محیط راستی است برای کسی که براستی با آن در آید، و خانه عافیت و آسایش است برای کسی که بخوبی آنرا بفهمد، خانه بی نیازی و ثروتست برای کسی که از آن توشه برگیرد، خانه پند است برای کسی که بدان پند پذیرد، مسجد دوستان خدا است، محل نماز فرشته های خدا است، فرودگاه وحی خدا است تجارتخانه اولیاء خداست، در آن کسب رحمت نموده و بهشت را بهره و سود گرفتند کی است آنکه نکوهشش میکند با این که دنیا است که خود اعلام جدائی کرده، و فریاد مفارقت خود را بلند کرده است، و خبر مرگ خود و أهل خود را منتشر ساخته، با بلاهای خود بلاء دوزخ را مجسم کرده، و با شادمانی خود شادمانی بهشت را پیش چشم آورده، شامگاهان آسایش آرد، و بامدادان فاجعه و سوک زاید
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 204
برای این که بیم دهد و تشویق سازد و بترساند و اخطار حذر کند، مردمی در فردای پشیمانی از کارهای خود آنرا مذمّت کنند، و نیکوکاران در روز قیامت آن را بستایند زیرا دنیا به آنها یادآوری داد و آنها یادآور شدند، و با آنها حدیث کرد و تصدیقش کردند، و آنها را پند داد و پندپذیر شدند.
نپوشید علی ذمّ دنیا ز مردی بفرمود با وی تو دانی چه کردی؟
تو خوردی فریب جهان فریبا به بیهودگیهاش دلدادی آیا؟
تو او را بجرم و خطا درکشیدی؟ و یا جام جرمت ز دستش چشیدی؟
ز کی از تو دل برده دنیای زیبا؟ فریب تو کی داده است آن فریبا؟
فریبد بپوسیده گور نیایت؟ و یا مرقد خاکی ما مهایت؟
ندیدی که در بستر مرگ آنان؟ تلاشی نمودی براشان فراوان
بر آوردی از آستین دست قدرت بجستی تو درمانشان را بهمّت
پزشکان طلب کردی از بهر آنها نبردند سودی نه از تو نه زانها
نشد گریه های تو درمان دردی نه زان شفقت و مهرکاری تو کردی
اجابت نشد بهر آنها دعایت نکردی دفاعی از آنان بقوّت
برایت مجسم نمود است دنیا سرانجام کار خودت را چه آنها
تو دنیا نگر خانه راستی بر آن کس که جوید در آن راستی
بود خانه عافیت بهر آن که فهمد چه بازی کند اندر آن
بود خانه بی نیازی هر کس که جوید در آن توشه روز واپس
بود خانه پند گر تو پذیری زهر جنبشش می شود پند گیری
أحبّاء حق راست پاکیزه مسجد برای ملائک مصلّا و معبد
بود مهبط وحی حق خدایش تجارت گه بیغش اولیایش
در آن کسب رحمت نمایند و غفران وز ان بهره گیرند مینوی رضوان
چه کس می نماید ز دنیا نکوهش که اعلام تفریق کرد است و کوچش
خبر داده از مرگ خود باتبارش چه دشمن شماری تو او را چه یارش
مجسّم کند با بلایش بلا را بشادیش شادی نماید شما را
نمودی ز دوزخ نویدی ز جنّت نمایش دهد بر تو ای بیمروّت
نکوهش کنندش فردا کسانی که هستند نادم ز غفلت پرانی
ستایند او را دیگر مردمانی که پندش پذیرفته با شادمانی
