[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): وَ قَدْ تُوُفِّیَ سَهْلُ بْنُ حُنَیْفٍ الْأَنْصَارِیُّ بالْکُوفَةِ بَعْدَ مَرْجِعِهِ مَعَهُ مِنْ صِفِّینَ وَ کَانَ [مِنْ أَحَب] أَحَبَّ النَّاس إِلَیْهِ: «لَوْ أَحَبَّنِی جَبَلٌ لَتَهَافَتَ».
[قال الرضی رحمه الله تعالی و معنی ذلک أن المحنة تغلظ علیه فتسرع المصائب إلیه و لا یفعل ذلک إلا بالأتقیاء الأبرار و المصطفین الأخیار: و هذا مثل قوله (علیه السلام): «مَنْ أَحَبَّنَا أَهْلَ الْبَیْتِ فَلْیَسْتَعِدَّ لِلْفَقْرِ جِلْبَاباً» و قد یؤول ذلک علی معنی آخر لیس هذا موضع ذکره].[/hadith]
السابعة و المائة من حکمه علیه السّلام:
(107) و قال علیه السّلام و قد توفّی سهل بن حنیف الأنصاری بالکوفة بعد مرجعه معه من صفین، و کان أحبّ النّاس إلیه: لو أحبّنی جبل لتهافت.
قال الرّضی: و معنی ذلک أنّ المحنة تغلظ علیه فتسرع المصائب إلیه و لا یفعل ذلک إلّا بالأتقیاء الأبرار و المصطفین الأخیار، و هذا مثل قوله علیه السّلام:
(108) من أحبّنا أهل البیت فلیستعدّ للفقر جلبابا. و قد یؤول ذلک علی معنی آخر لیس هذا موضع ذکره. (76287- 76221)
اللغة:
(تهافت) علی الشیء: تساقط بتتابع. (الجلباب): القمیص أو الثوب الواسع- المنجد.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 170
الاعراب:
لو، حرف شرط یدلّ علی امتناع الشرط لامتناع الجزاء، و قد استعمل فی هذا المقام بمعنی إن نظرا لعدم وقوع الشرط و الجزاء.
المعنی:
سهل بن حنیف من الأنصار المخلصین للنبیّ و الوصیّ و من السابقین الأوّلین الّذین رضی اللَّه عنهم و رضوا عنه و أعدّ لهم جنّات تجری من تحتها الأنهار.
فی الرجال الکبیر قال: و فی خبر عقبة أنّ الصادق علیه السّلام قال: أما بلغکم أنّ رجلا صلّی علیه علیّ علیه السّلام فکبّر علیه خمسا حتّی صلّی علیه خمس صلوات و قال إنّه بدریّ عقبیّ احدیّ من النقباء الاثنی عشر و له خمس مناقب فصلّی علیه لکلّ منقبة صلاة.
و کفی فی فضله أنّه مات علی حبّ علیّ فرثاه علیه السّلام بهذا الکلام المعجب العمیق، و یعجبنی أن أنقل عن الشارح المعتزلی ما نقله فی شرح الحدیث قال: قد ثبت أنّ النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله قال له: «لا یحبّک إلّا مؤمن، و لا یبغضک إلّا منافق».
و نقل ابن میثم فی شرح الحدیث مایلی:
و قد ذکر ابن قتیبة هذا المعنی بعبارة اخری فقال «من أحبّنا فلیقصر علی التعلّل من الدّنیا و التقنع فیها» تشبیه [فلیستعدّ للفقر جلبابا] قال: و شبّه الصبر علی الفقر بالجلباب لأنه یستر الفقر کما یستر الجلباب البدن، قال: و یشهد بصحّة هذا التأویل ما روی أنّه رأی قوما علی بابه، فقال: یا قنبر من هؤلاء؟ فقال: شیعتک یا أمیر المؤمنین، فقال: ما لی لا أری فیهم سیماء الشیعة، قال: و ما سیماء الشیعة؟ قال: خمص البطون من الطوی، یبس الشفاه من الظماء، عمش العیون من البکاء.
و قال أبو عبید: إنّه لم یرد الفقر فی الدنیا، ألا تری أنّ فیمن یحبّهم مثل ما فی سائر النّاس من الغنی، و إنّما أراد الفقر یوم القیامة، و أخرج الکلام مخرج
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 171
الوعظ و النصیحة و الحثّ علی الطاعات، فکأنه أراد من أحبّنا فلیعد لفقره یوم القیامة ما یجبره من الثواب و التقرّب إلی اللَّه تعالی و الزلفة عنده.
قال السیّد المرتضی رحمه اللَّه: و الوجهان جمیعا حسنان و إن کان قول ابن قتیبة أحسن، فذلک معنی قول السیّد رضی اللَّه عنه و قد یؤول ذلک علی معنی آخر.
أقول: نقلنا هذا الکلام لیعلم أنّ کلامه هذا صار محلا لنظر الأعلام.
و أقول: قوله: «لو یحبّنی جبل إلخ» یحتمل وجهین:
1- إنّ محبّتی شعلة إلهیة تلهب قلوب المحبّین و تذیب نفوسهم الأمارة و انانیتهم بتتابع حتّی یفنوا فی ذات اللَّه و یبقوا ببقاء اللَّه، فمتابعته علیه السّلام طریق لعامة النّاس فی الوصول إلی الجنة، و محبّته طریقة للخواص فی سلوک الطریق إلی اللَّه إلی أقصی درجات المعرفة.
2- إنّ محبّتی موجبة للتأثر من مصائبی الهدّامة، فتذیب قلوب أحبّائی و أبدانهم شیئا فشیئا حتّی یموتوا أسفا.
الترجمة:
سهل بن حنیف أنصاری پس از مراجعت از جبهه صفین در کوفه وفات کرد أو محبوبترین مردم بود نزد علی علیه السّلام پس فرمود: اگر کوهی مرا دوست دارد خرده خرده از هم فرو ریزد.
رضی گوید: معنی این کلام اینست که محنت و بلا بر دوست من متراکم می شود، و مصائب بر وی شتاب آرند و او را از پای در آرند و این معامله نشود مگر با أتقیاء أبرار، و برگزیدگان أخیار، و این همانند گفتار دیگر او است که فرمود: هر کس ما خانواده را دوست دارد باید روپوشی از درویشی برای خود آماده سازد.
و بسا که برای این گفتارش تأویل دیگر شده که اینجا مناسب ذکر آن نیست.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 172
سهل بن حنیف چون ز صفین برگشت بکوفه رفت از دست
محبوبترین مردمان بود در نزد علی و رخت بربست
در مرثیه اش علی چنین گفت گر کوه بمهر من کمر بست
از هم بگداخت در محبت در آتش ابتلاء چه بنشست
