متن پرسش
حدیثی را خواندم که: به امام علی(ع) عرض شد: اگر درِ خانه کسی را به رویش ببندند و تنها رهایش کنند، روزیش از کجا به او میرسد؟ فرمود: «از همانجا که مرگش میرسد». منظور از همانجا که مرگش میرسد، روزی هم نیز میرسد، چیست؟ خواهشمندم به تفصیل بیان فرمایید.
پاسخ
در نهج البلاغه پرسش و پاسخی از امام علی(ع) نقل شده است که حضرتشان، در برابر یک سؤال دشوار، پاسخی حکیمانه فرمودند:
از آنحضرت پرسیدند: اگر درِ خانه کسی را به روی او ببندند و او را در آنجا رها کنند از کجا روزیاش میرسد؟ امام(ع) در پاسخ فرمود: «از همانجا که مرگ به سراغ او میآید».[1]
اولین شبههای که در مورد این سخن به ذهن انسان میرسد؛ آن است که بسیار دیده شده افرادی را در زندان، خانه و یا غاری زندانی کرده و آنان از گرسنگی مردهاند، بنابراین چگونه پاسخ امام(ع) در اینجا قابل قبول است؟
به تعبیری دیگر؛ مرگ، فنا است و فنا بر اثر اسبابی مانند «عدم تغذیه» حاصل میشود، بنابراین نمیتوان آنرا با حیات که سببش «وجود رزق و روزی» است قیاس کرد؛ زیرا قیاس «امر وجودی» با «امر عدمی» قیاس درستی نیست!
بسیاری از شارحان نهج البلاغه از جمله ابن ابی الحدید معتزلی (م 656ق) [2] به این شبهه و پاسخ آن پرداختهاند که چکیده پاسخ این است:
این سخن مربوط به جایی است که اراده و مشیّت الهی تعلق گرفته باشد کسی زنده بماند که در اینحال، خداوند از راههای غیر عادی اسباب ادامه حیات او را فراهم میکند؛ مثلاً خدا میخواست اصحاب کهف سیصد و نه سال در خواب باشند و زنده بمانند و قطعاً در این مدّت نیاز به تغذیه داشتهاند؛ ولی امدادهای الهی به گونهای آنها را تغذیه میکرد و زنده نگاه میداشت. یا اینکه خدا میخواست یونس(ع) در شکم ماهی چهل روز (بنابر یک نقل) زنده بماند؛ از اینرو اسباب آنرا برای او فراهم ساخت.
در داستان مریم(س) میخوانیم که خدا از درخت خشکیده نخل، خرما برای او تهیه کرد و نیز در کنار محرابش غذاهای بهشتی یا میوههایی که در آن فصل وجود نداشت فراهم میشد.
بر این پایه، اگر مشیت الهی بر حیات کسی تعلق گیرد اسباب حیات او را حتی در اتاق در بسته یا در زندان و غاری که کسی در آن راه نمییابد فراهم میسازد و همانگونه که فرشته مرگ میتواند از این موانع عبور کند فرشتهای که اسباب حیات را فراهم سازد نیز میتواند از آن عبور نماید.[3]
بسیار دیدهایم یا شنیدهایم که در زلزلههای خطرناک، افرادی را بعد از یک هفته یا بیشتر و حتی بچههای کوچکی را زنده از زیر آوار در آوردهاند. در حالیکه طبق روال عادی به دلیل فقدان غذا و کمبود هوا میباید جان داده باشند!
به دیگر سخن؛ رزق دو گونه است: رزق حتمی و رزق غیر حتمی (یا رزق مقسوم و رزق غیر مقسوم)؛ رزق حتمی روزیای است که انسان بخواهد یا نخواهد به او میرسد.[4] جنین که در شکم مادرش زنده است خداوند رزق حتمی به او میدهد چه بخواهد و چه نخواهد و حتی اگر قادر به تلاش باشد تلاش او هیچگونه تأثیری ندارد. اما روزی غیر حتمی چیزی است که انسان باید برای به دست آوردن آن به کوشش برخیزد. اگر تلاش کند به آن میرسد و اگر تنبلی کند به آن نخواهد رسد؛ از اینرو در روایتی از امام صادق(ع) میخوانیم: «کسی که در خانهاش بنشیند و کار نکند و بگوید: خدا روزیرسان است، دعایش مستجاب نمیشود و به او گفته میشود: آیا من به تو دستور ندادم برخیزی و برای به دست آوردن روزی تلاش کنی؟».[5]
در قرآن نیز بر این معنا تأکید شده است که خدا برای هر موجودی رزق و روزیای معیّن کرده که به او میرسد: «هیچ جنبندهای در زمین نیست، مگر اینکه روزی او بر عهده خدا است! او قرارگاه و محل نقل و انتقالش را میداند».[6]
بر این اساس، مراد این سخن امام علی(ع) آن نیست که هر فرد زندانی و محبوسی که لوازم تغذیه را برایش فراهم نمیکنند، مستقیماً از طرف خدا رزق و روزی دریافت کرده و به زندگیاش ادامه خواهد داد تا بگوییم که چنین ادعایی مخالف با حقیقتی است که در واقع میبینیم.
پاورقی
[1]. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق، صبحی صالح، ص 537، قم، هجرت، چاپ اول، 1414ق.
[2]. ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبه الله، شرح نهج البلاغة، ج 19، ص 272، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ اول، 1404ق.
[3]. مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیر المؤمنین(ع)، ج 14، ص 838، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ اول، 1386ش.
[4]. ر. ک: «نقش انسان در به دست آوردن روزی»، سؤال 109؛ «مقدر بودن روزی»، سؤال 3783.
[5]. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج 2، ص 511، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.
[6]. هود، 6.