متن پرسش
در روایات درباره اینکه هوا و هوس دشمن عقل هستند، بسیار آمده است، اما روایتی دیدم که خلاف این را گفته است: «العقل عدو الهوی»؛ این را توضیح دهید.
پاسخ
روایتی از امام علی(ع) نقل شده است که؛ «العقل عدو الهوی»؛[1] عقل، دشمن هوی و هوس است.
این روایت هیچ منافاتی با روایات دیگر ندارد که در آنها هوی و هوس را دشمن عقل میدانند؛ زیرا اگر هوی و هوس دشمن عقل باشند، طبیعی است که عقل نیز دشمن هوی و هوس باشد و به عبارتی دشمنی متقابل میان آنها وجود دارد.
توضیح اینکه؛
قدرت عقل آدمی در برابر طغیان غرایز او بسیار ناچیز است و اگر ایمانی قوی و ارادهای نیرومند پشتوانه عقل او نباشد، عقل به سادگی در برابر هواهای نفسانی از جمله غریزه جنسی و حس مال و قدرتاندوزی و ... به زانو در میآید و تسلیم میشود. چه بسا افرادی که در پرتو فروغ عقل خویش، عواقب و پیامدهای زیانبار پیروی از هوای نفس را درک میکنند، ولی در عین حال در برابر خواهش شهوت چنان ضعیفاند که عمری زندگی با اندوه و ندامت را به بهای ساعتی هوسرانی میخرند. از اینرو، عقل، هوی و هوس را دشمن میداند و به جهت تأثیری که در شناخت حقایق دارد، با او مبارزه میکند. تا شرایط عادی است، عقل در کشور وجود حکومت میکند، امّا همین که طوفان شهوت به پا خاست، عقل، این دشمنی را درک میکند. اینجاست که امام علی(ع) میفرماید: «چه بسا عقلی که در پیشگاه هوس اسیر است و هوای نفس بر آن حکومت میکند».[2]
برای آگاهی بیشتر نمایههای زیر را مطالعه کنید:
«پیروی از هوای نفس فاسد کننده عقل»، سؤال 58726
«رابطه حالتهای نفسانی انسان با نیروی عقل و شهوت»، سؤال 31920
«عوامل لغزش عقل و اندیشه از نگاه قرآن»، سؤال 68925
«رابطه گناه با نفس انسان و تأثیر گناه در تضعیف قوای ادراکی»، سؤال 91519
پاورقی
[1]. ابن طلحة شافعی(م 652ق)، ابوسالم محمد بن طلحه، مطالب السئول فی مناقب آل الرسول، ص 202، بیروت، البلاغ، چاپ اوّل، 1419ق.
[2]. سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، ص 506، قم، هجرت، چاپ اول، 1414ق.