متن پرسش

آیا مسواک زدن در استخر سبب مرض دندان می‌شود؟ که دلیلش این روایت است: «مسواک زدن در استخر، سبب مرض دندان می‌شود».

پاسخ

در دین اسلام سفارش زیادی به رعایت نظافت و بهداشت و سلامت جسمی شده است.[1] یکی از این موارد بهداشتی، مسئله مسواک زدن می‌باشد که در آموزه‌های دینی بر آن تأکید شده است. مسواک در زمان پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) اگر چه از چوب یک درخت خاص بوده است، اما به صورت قطع و یقین، استحباب مسواک بر مسواک‌های امروزی نیز صدق می‌کند و حتی برخی از علما دایره آن‌را توسعه بیشتری داده و معتقدند: «مسواک کردن ... و آن مالیدن چیزی است به دندان به جهت پاک کردن چرک، اگر چه با انگشت باشد لکن افضل این است که از چوب تر باشد و بهتر آن است که از چوب درخت اراک باشد».[2]

در مورد استفاده از مسواک، روایات بسیاری وجود دارد.

  1. پیامبر اسلام(ص) فرمودند: «لَوْ لَا أَنْ أَشُقَّ عَلَی أُمَّتِی لَأَمَرْتُهُمْ‏ بالسِّوَاکِ‏ عِنْدَ کُلِّ صَلَاةٍ»؛[3] اگر بر امّتم سخت و مشقّت‌انگیز نبود آنان را برای هر نمازی به مسواک زدن امر می‌کردم‏. البته در برخی منابع در بخش انتهایی روایت عبارت «عِنْدَ وُضُوءِ کُلِّ صَلَاةٍ» نقل شده است.[4]

برخی روایات دیگر که به استفاده از مسواک سفارش کرده‌اند، از این قرار هستند:

  1. حضرتشان در توصیه‌ای به امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: «ای علی! مسواک را ترک نکن که باعث پاکیزگی دهان، رضای خدا و روشنی چشم است. خلال کردن، محبت فرشتگان را جلب می‏کند، ملائکه از بوی دهان آن‌که پس از غذا خلال نکند، ناراحت می‏شوند».[5]

  2. و نیز روایت شده است: «در مسواک کردن ده خصلت است: دهان را پاک و خدا را راضی می‏کند، حسنات را هفتاد بار اضافه می‏کند، از سنت است، زردی دندان‌ها را از بین می‏برد و دندان‌ها را سفید، لثه را محکم، بلغم (یکی از طبع‌های انسان است) را قطع می‏کند و پرده جلو چشم را می‏برد و اشتها به غذا می‏آورد».[6]

  3. امام صادق(ع) فرمود: «دو رکعت نماز در حالی‌که مسواک زده باشید، بهتر از هفتاد رکعت نماز بدون مسواک می‌باشد».[7]

البته مسواک در برخی مکان‌ها مانند حمام مکروه است و دلیل آن روایات ذیل می‌باشد:

  1. امام باقر(ع) فرمود:‌ «یُکْرَهُ‏ السِّوَاکُ‏ فِی الْحَمَّامِ لِأَنَّهُ یُورِثُ وَبَاءَ الْأَسْنَان»‏؛[8] مسواک زدن در حمام مکروه است؛ زیرا موجب مریضی دندان می‌شود.

  2. امام صادق(ع) می‌فرماید: «إِیَّاکَ‏ وَ السِّوَاکَ‏ فِی الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یُورِثُ الْوَبَاءَ فِی الْأَسْنَان»‏؛[9] بپرهیزید از مسواک زدن در حمام که همانا موجب مریضی دندان می‌شود.

روایت دوم اگرچه در نگاه ظاهری و اولیه، اشاره به حرمت دارد، اما وقتی در کنار روایات دیگر و همچنین حکم استحباب مؤکّد برای اصل مسواک زدن، قرار می‌گیرد، از آن حکم به کراهت به دست می‌آید. بنابر این، از مجموع این روایات می‌توان این‌گونه نتیجه گرفت که مسواک زدن در حمام مکروه است و به همین دلیل، علمای بسیاری نیز حکم به کراهت را بیان داشته‌اند.[10]

همچنین کلمه «وباء» اگر چه به معنای بیماری طاعون است، اما به معنای مطلق مریضی‌ها نیز استعمال می‌شود[11] و حتی برخی از علما این تعبیر را به ریخته شدن دندان معنا کرده‌اند: «مسواک کردن در حمام، مورث ریختن دندان‌ها می‌شود».[12] در وجه چنین تعلیلی می‌توان حکمت‌های مختلفی را در نظر گرفت؛ از جمله این‌که حمام‌های قدیم به صورت عمومی بوده و طبیعتاً همگان از آنجا به صورت مشترک استفاده می‌کردند؛ لذا استفاده از آن آب برای مسواک زدن و نفوذ آن به داخل دندان، احتمال شیوع بیماری‌های مختلف را افزایش می‌دهد. این حکمت در مورد استخر و امثال آن نیز جاری بوده و لذا در استخرها و مکان‌هایی که عموم افراد از آب آنجا استفاده می‌کنند، اجازه مسواک زدن نمی‌دهند.

پاورقی

[1]. ر.ک: «آرایش و نظافت مردان برای همسر»، سؤال 18699؛ «قرآن کریم و سلامت جسمی»، سؤال ۳۰۰۰۴؛ «بهداشت و درمان در حدیث نبوی»، سؤال 2122؛ «راز سلامت جسمی»، سؤال 4616.

[2]. ر.ک: طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم، العروة الوثقی (المحشّٰی)، گردآورنده: محسنی سبزواری‌، احمد، ج ‌1، ص 351، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ اول، 1419ق.

[3]. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج 3، ص 22، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، 1407ق؛ برقی، احمد بن محمد، المحاسن، محقق، مصحح، محدث، جلال الدین، ج 2، ص 561، دار الکتب الإسلامیة، قم، چاپ دوم، 1371ق.

[4]. طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، ص 50، شریف رضی، قم، چاپ چهارم، 1412ق؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ج 1، ص 55، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ دوم، 1413ق؛ مجلسی اول، محمد تقی، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، محقق، مصحح، موسوی کرمانی، سید حسین، اشتهاردی، علی‌پناه، طباطبائی، سید فضل الله، ‌ج 1، ص 177، مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانپور، قم، چاپ دوم، 1406ق.

[5]. «یَا عَلِیُّ عَلَیْکَ بالسِّوَاکِ فَإِنَّ السِّوَاکَ مَطْهَرَةٌ لِلْفَمِ وَ مَرْضَاةٌ لِلرَّبِّ وَ مَجْلَاةٌ لِلْعَیْنِ وَ الْخِلَالُ یُحَبِّبُکَ إِلَی الْمَلَائِکَةِ فَإِنَّ الْمَلَائِکَةَ تَتَأَذَّی برِیحِ فَمِ مَنْ لَا یَتَخَلَّلُ بَعْدَ الطَّعَام‏»؛ ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول(ص)، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ص 14، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ دوم، 1404ق.

[6]. شیخ صدوق، الخصال، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ج 2، ص 449، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ اول، 1362ش؛ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ج 2، ص 12، مؤسسه آل البیت(ع)، قم، چاپ اول، 1409ق.

[7]. الکافی، ج ‏5، ص 74؛ شیخ حرّ عاملی، هدایة الامة إلی أحکام الأئمة (منتخب المسائل)، ج 1، ص 127، مجمع البحوث الإسلامیة، مشهد، چاپ اول، 1412ق.

[8]. مکارم الأخلاق، ص 49؛ مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج 73، ص 136، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ دوم، 1403ق.

[9]. شیخ صدوق، علل الشرائع، ج 1، ص 292، کتاب فروشی داوری، قم، چاپ اول، 1385ش؛ وسائل الشیعة، ج ‏2، ص 26.

[10]. میر داماد استرآبادی، محمّد باقر، شارع النجاة فی أحکام العبادات، محقق، مصحح، جواد جلالی، سید محمد، طباطبایی، سید مهدی، ص 135، ‌مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، قم، چاپ اول، 1426ق.

[11]. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، محقق، مصحح، مخزومی، مهدی، سامرائی، ابراهیم، ج 8، ص 418، هجرت، قم، چاپ دوم، 1410ق؛ ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج 1، ص 189،‌ دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، دار صادر، بیروت، چاپ سوم، 1414ق.

[12]. اصفهانی (مجلسی اول)، محمد تقی، لوامع صاحبقرانی، ج 2، ص 31، مؤسسه اسماعیلیان، قم، چاپ دوم، 1414ق.