متن پرسش
عده ای از مردم این جا در پاکستان چنین می گویند و می نویسند: "علی (ع) وارث" آیا این کار صحیح است؟ آیا علیه اعتقادات و باورهای مسلمانان نیست؟
پاسخ اجمالی
وارث کسی است که مالی یا مقامی بدون اسباب ظاهری؛ مثل خرید و فروش، هدیه و ... بلکه به وسیله سبب یا نسب از میّت به او می رسد.
در آیات شریفه قرآن یحیی (ع) وارث زکریا و سلیمان (ع) وارث داوود (ع) به حساب آمده است.
در روایات ما و اهل سنت آمده که علی (ع) به عنوان وارث پیامبر (ص) معرفی شده است؛ به عنوان نمونه به یک مورد اشاره می کنیم.
از خالد بن قثم -نوه عباس عموی پیامبر (ص)- پرسیدند: چرا علی (ع) وارث رسول خدا (ص) است و پدربزرگت عباس با آن که عموی پیامبر [و در ظاهر نزدیکتر به ایشان] است، وارث نیست؟ گفت: چون علی نخستین کسی است که به حضرت [ایمان آورد و] پیوست و بیش از همه ما با ایشان همراه بود. بنابر این اصطلاح "علی وارث" از روایات شیعه و سنی به دست آمده است و در راستای باورهای مسلمانان بوده هیچ گونه منافاتی با باورهای آنان ندارد.
پاسخ تفصیلی
معنای وارث
پیش از پرداختن به معنای وارث نخست مفهوم ارث را از منابع متعدّد بررسی می کنیم، سپس به معنای وارث می پردازیم.
راغب می گوید: ارث، مالی است که بدون پیمان یا عقد از دیگری به کسی می رسد، و قراردادی است که بیشتر به اموال شخص میّت که باقی می گذارد اطلاق می شود.[1]
هم چنین گفته اند: مالی است که به وسیله سبب یا نسب مال دیگری می شود.[2] و برخی نیز گفته اند: وراثت و ارث منتقل شدن مالی است به تو از دیگری بدون خریدن و نظیر آن. بدین جهت مال میّت را میراث، ارث و تراث گفتهاند، طبرسی فرموده: میراث آن است که پس از مردن کسی به دیگری برسد.[3] اما موارد کاربرد "ارث" در آیات قرآن و روایات، مفهوم وسیعی دارد که هم ارث اموال را شامل میشود و هم ارث مقامات معنوی را، که در ادامه به برخی از آن موارد اشاره خواهد شد.
پس از روشن شدن مفهوم ارث، به دنبال آن معنای وارث نیز معلوم خواهد شد، بر این اساس وارث کسی است که مالی یا مقامی بدون اسباب ظاهری؛ مثل خرید و فروش، هدیه و ...، بلکه به وسیله سبب یا نسب از میّت به او می رسد.
وارث در قرآن
الف. خداوند در قرآن از زبان حضرت زکریا (ع) می فرماید: "تو از نزد خود جانشینی به من ببخش ... که وارث من و دودمان یعقوب باشد و او را مورد رضایتت قرار ده".[4]
ب. و در جای دیگر می فرماید: "و سلیمان وارث داوود شد".[5]
در این آیات شریفه یحیی (ع) وارث زکریا و سلیمان (ع) وارث داوود به حساب آمده است.
وارث در روایات اهل سنت و شیعه
الف. از خالد بن قثم -نوه عباس عموی پیامبر (ص)- پرسیدند: چرا علی (ع) وارث رسول خدا (ص) است و پدربزرگت عباس با آن که عموی پیامبر [و در ظاهر نزدیکتر به ایشان] است، وارث نیست؟ گفت: چون علی نخستین کسی است که به حضرت [ایمان آورد و] پیوست و بیش از همه ما با ایشان همراه بود.
گفتنی است حاکم این حدیث را صحیح می داند.[6]
ب. مردی خطاب به حضرت علی (ع) گفت: یا امیر المؤمنین! چگونه شد که شما وارث رسول خدا (ص) گردیدی و عموهای تو از این موهبت محروم ماندند؟ حضرت علی (ع) در پاسخ فرمود: در یکی از روزها، رسول خدا (ص) فرزندان «عبد المطّلب» را گرد آورد و مقداری غذا برای آنان تهیه دید فرزندان «عبد المطّلب» از آن غذا به قدری تناول کردند که سیر شدند و آن غذا هنوز به حال خود باقی بود؛ مثل این که دستی به آن نرسیده است. سپس دستور داد ظرف آبی آورده و همه از آن آب نوشیدند و از آن آب چیزی کم نشد؛ مثل این که آبی از آن ظرف نوشیده نشده است. آن گاه رسول خدا (ص) خطاب به فرزندان «عبد المطّلب» فرمود: ای فرزندان عبد المطّلب! من به سوی شما خصوصاً و به سوی مردم عموماً برگزیده شدهام و شما از این معجزه آنچه را که باید مشاهده کنید، مشاهده کردید، اینک کدام یک از شما حاضر است به نبوّت من اقرار کند و به جبران پذیرش آئین من، برادر و صاحب و وارث من باشد؟ سخن پیغمبر (ص) را حاضران نشنیده گرفتند و کسی سؤال آن حضرت را پاسخ نداد و من که از همه حاضران کم سن و سالتر بودم، از جای برخاستم و خواسته آن حضرت را پاسخ دادم. رسول خدا (ص) به من دستور داد تا بنشینم و سه بار رسول خدا (ص) خواسته خود را به اطّلاع آنان رسانید و در هر سه بار من به سؤال رسول اکرم (ص) پاسخ دادم و آنان به گفتار رسول اکرم (ص) ترتیب اثری ندادند و در مرتبه آخر، رسول خدا (ص) دست مبارکش را روی دست من گذاشت. این بود که من از آن حضرت ارث بردم و عمویم از ارث آن حضرت محروم گردید.[7]
ج. از سلمان روایت شده است که از پیامبر پرسید: «ای رسول خدا جانشین و وصی تو کیست؟ پیامبر فرمود: ای سلمان جانشین برادرم موسی که بود؟ سلمان پاسخ داد: یوشع بن نون. پیامبر فرمود: جانشین و وارث من که دین مرا به جا میآورد و وعده مرا تحقّق میبخشد، علی بن ابی طالب است.»
د. و نیز روایت شده که پیامبر فرمود: «هر پیامبری وصی و وارثی داشته است و وصی و وارث من علی بن ابی طالب است.» [8]
هـ. در جریان عقد اخوت بین اصحاب زمانی که علی (ع) تنها ماند و ناراحت شد پیامبر (ص) به او فرمود: سوگند به خدایی که مرا حقیقتاً به پیامبری مبعوث نمود تو را برای خودم نگه داشتم و تو برای من مانند هارون هستی نزد موسی، مگر این که پیامبری بعد از من نیست و تو برادر و وارث من هستی ... .[9]
بنابر این، با توجه به مطالب بالا خصوصاً روایاتی که از فریقین بیان شد و با توجه به این که امیرالمؤمنین (ع)، مقام و منزلت معنوی پیامبر اکرم (ص) را به ارث برده، اصطلاح "علی وارث" در راستای باورهای مسلمانان بوده و هیچ گونه منافاتی با باورهای آنان ندارد.
پاورقی
[1] راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص 863، دارالعلم، الدار الشامیة، دمشق، بیروت، 1412 ق.
[2] مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج13، ص 77، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، 1360 ش.
[3] قرشی، سید علی اکبر، قاموس قرآن، ج 7، ص 195، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ ششم، 1371 ش.
[4] مریم، 5 و 6.
[5] نمل، 16.
[6] حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین للحاکم، ج 10 ص 439 ، مصدر الکتاب: موقع جامع الحدیث، .http://www.alsunnah.com؛ سنن نسائی، ج 5، ص 139، مصدر الکتاب : موقع الإسلام، http://www.al-islam.com.
[7] نسائی، سنن کبری، ج 5، ص 126.
[8] حلی، حسن بن یوسف، نهج الحق و کشف الصدق، ص 214، مؤسسه دار الهجرة، قم، 1407 هـ ق(به نقل از احمد بن حنبل و ابن مغازلی شافعی).
[9] مجلسی، محمد باقر، بحارالأنوار، ج 38، ص 346، مؤسسة الوفاء بیروت - لبنان، 1404 هـ ق.